2-4- گونه‌های امنیت…………………………………………………………………………………………………………………14

 

2-4-1- امنیت فردی………………………………………………………………………………………………………………….15

 

2-4-2- امنیت ملّی…………………………………………………………………………………………………………………….15

 

2-4-2-1- امنیت سیاسی……………………………………………………………………………………………………………16

 

2-4-2-2- امنیت اقتصادی………………………………………………………………………………………………………….17

 

2-4-2-3- امنیت اجتماعی………………………………………………………………………………………………………….19

 

2-4-2-4- امنیت فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………..20

 

2-4-2-5- امنیت محیط زیست……………………………………………………………………………………………………20

 

2-4-2-6- امنیت محیط فضای سایبر……………………………………………………………………………………………21

 

2-4-3- امنیت بین‌المللی…………………………………………………………………………………………………………….22

 

2-5- مبانی امنیتی‌شدن حقوق‌کیفری…………………………………………………………………………………………….23

 

2-5-1- نقش دولت در امنیتی شدن……………………………………………………………………………………………..24

 

2-5-1-1- ایجاد ثبات در امنیت و نظم عمومی……………………………………………………………………………..24

 

2-5-1-2- ایجاد ثبات در حاکمیت سیاسی…………………………………………………………………………………..24

 

2-5-1-3- ایجاد ثبات جهت حفظ منافع جهانی……………………………………………………………………………25

 

2-5-2- نقش بزهکاران در امنیتی‌شدن………………………………………………………………………………………….25

 

2-5-2-1- تکثر و تنوع اقدام‌های مجرمانه مخل امنیت……………………………………………………………………25

 

2-5-2-2- ماهیت و شیوه ارتکاب جرایم……………………………………………………………………………………..26

 

فصل سوم: آثار امنیتی شدن حقوق کیفری

 

3-1- نقض اصول حقوق کیفری………………………………………………………………………………………………….28

 

3-1-1- نقض اصل برائت…………………………………………………………………………………………………………..28

 

3-1-2- عدول از اصل سرزمینی بودن قوانین جزایی………………………………………………………………………29

 

3-1-3- عدول از اصل قانونی‌ بودن مجازات‌ها………………………………………………………………………………30

 

3-1-4- بازداشت بی‌مدت و رواداشت شکنجه………………………………………………………………………………31

 

3-1-5- دادرسی با شتاب……………………………………………………………………………………………………………32

 

3-2- جرم‌انگاری……………………………………………………………………………………………………………………….33

 

3-2-1- جرم‌انگاری‌های نوین……………………………………………………………………………………………………..33

 

3-2-1-1- جرایم تروریستی ناشی از شرکت در اجتماع بزهکاران……………………………………………………34

 

3-2-1-2- حمایت مالی از اقدامات تروریستی………………………………………………………………………………34

 

 

3-2-1-3- عدم توجیه منابع مالی…………………………………………………………………………………………………35

 

3-2-1-4- تروریسم سایبری……………………………………………………………………………………………………….35

 

3-2-1-5- تروریسم زیست‌محیطی………………………………………………………………………………………………36

 

3-2-2- استعمال تعابیر و اصطلاحات کلی و مبهم…………………………………………………………………………37

 

3-2-3- قانون‌گذاری پیش‌دستانه………………………………………………………………………………………………….38

 

3-2-4- گسترش دامنه جرم‌انگاری تا اعمال مقدماتی……………………………………………………………………..38

 

3-3- تهدید آزادی‌های افراد جامعه از سوی دولت…………………………………………………………………………39

 

3-3-1- ضبط گفت و شنودها و کنترل‌نامه‌ها…………………………………………………………………………………40

 

3-3-2- بازرسی مبادی ورود و خروج………………………………………………………………………………………….40

 

فصل چهارم: جلوه‌های امنیتی شدن در حقوق‌کیفری ایران

 

4-1- جلوه‌های امنیتی‌شدن در بعد ماهوی حقوق کیفری…………………………………………………………………43

 

4-1-1- مبانی جرم‌انگاری…………………………………………………………………………………………………………..43

 

4-1-1-1- تهدید منافع و امنیت داخلی………………………………………………………………………………………..43

 

4-1-1-2- تهدید منافع و امنیت بین‌المللی……………………………………………………………………………………44

 

4-1-2- جلوه‌های جرم‌انگاری ناشی از امنیتی‌شدن…………………………………………………………………………45

 

4-1-2-1- جرم‌انگاری در راستای حمایت از امنیت سیاسی……………………………………………………………45

 

1- اقدامات تروریستی و محاربه…………………………………………………………………………………………………..45

 

2- بغی و براندازی……………………………………………………………………………………………………………………..50

 

3- جاسوسی و خیانت به کشور……………………………………………………………………………………………………52

 

4-1-2-2- جرم‌انگاری در راستای حمایت از امنیت اقتصادی………………………………………………………….59

 

1- جرایم سازمان‌یافته…………………………………………………………………………………………………………………59

 

2- پول‌شویی……………………………………………………………………………………………………………………………..67

 

3- اخلال در نظام اقتصادی………………………………………………………………………………………………………….74

 

4-1-2-3- جرم‌انگاری در راستای حمایت از امنیت فضای سایبر…………………………………………………….75

 

1- تهدید امنیت سیاسی از طریق فضای سایبر………………………………………………………………………………..76

 

2- تهدید امنیت اقتصادی از طریق فضای سایبر………………………………………………………………………………77

 

3- تهدید امنیت نظامی از طریق فضای سایبر………………………………………………………………………………….79

 

4-2- جلوه‌های امنیتی شدن در بعد شکلی حقوق کیفری………………………………………………………………..81

 

4-2-1- تشکیلات و نهادهای رسیدگی کننده………………………………………………………………………………..82

 

4-2-1-1- ضابطان…………………………………………………………………………………………………………………….82

 

1- نیروی انتظامی……………………………………………………………………………………………………………………….83

 

2- پلیس فتا……………………………………………………………………………………………………………………………….85

 

3- وزارت اطلاعات……………………………………………………………………………………………………………………86

 

4-2-1-2- دادگاه اختصاصی……………………………………………………………………………………………………….88

 

1- تعین صلاحیت بر مبنای نوع جرم…………………………………………………………………………………………….89

 

2- تعیین صلاحیت بر مبنای نوع مجازات………………………………………………………………………………………90

 

3- تعیین صلاحیت بر مبنای شخصیت متهمان……………………………………………………………………………….92

 

الف- جرایم ارتکاب یافته توسط نظامیان……………………………………………………………………………………….92

 

ب- جرایم ارتکاب یافته توسط روحانیون…………………………………………………………………………………….93

 

ج- جرایم ارتکاب یافته توسط اطفال……………………………………………………………………………………………94

 

4-2-2- آیین دادرسی افتراقی………………………………………………………………………………………………………95

 

4-2-2-1- تحدید تضمینات دادرسی……………………………………………………………………………………………96

 

1- بازداشت موقت……………………………………………………………………………………………………………………..96

 

2- منع مداخله وکیل…………………………………………………………………………………………………………………..97

 

3- دادرسی علنی………………………………………………………………………………………………………………………..99

 

4-2-2-2- جهان شمول کردن فرایند رسیدگی…………………………………………………………………………….100

 

1- همکاری‌های بین‌المللی جهت مقابله و پیشگیری از جرایم سازمان‌یافته و تروریسم………………………101

 

2- حاکمیت اصل صلاحیت جهانی محاکم کیفری………………………………………………………………………..103

 

3- حاکمیت اصل صلاحیت واقعی محاکم کیفری…………………………………………………………………………106

 

4- استرداد مجرمان……………………………………………………………………………………………………………………110

 

فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادات

 

5-1- نتیجه‌گیری………………………………………………………………………………………………………………………116

 

5-2- پیشنهادات………………………………………………………………………………………………………………………118

 

فهرست منابع……………………………………………………………………………………………………………………………120

 

چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………………..125

 

 

 

  

 

 چکیده:

 

امنیت‌گرایی در حقوق‌کیفری ایران، طی سال‌های اخیر با بوجود آمدن پدیده‌های مجرمانه جدید و خطرناکی نظیر تروریسم و جرایم سازمان‌یافته مانند پول‌شویی و قاچاق مواد مخدر و جرایم سایبری بویژه تروریسم سایبری، راه پیدا کرده که هم‌زمان با پیشرفت علم و فناوری در عرصه جهانی، مظاهر آن با اشکال نوین خودنمایی کرده و به سبب پیچیدگی ساختار گروه‌های مجرمانه مرتکب این‌گونه جرائم، جهانی‌شدن و سهولت ارتباطات در سطح جهان و همچنین امکان گذر از مرزها، ویژگی فراملی پیدا کرده است و با وضع قوانین و کنوانسیون‌های سخت، تضییع حقوق اشخاص را در پی‌داشته است. در این نگاشته، ابتدا به مفهوم امنیت و امنیتی‌شدن حقوق‌کیفری پرداخته، سپس ضمن بیان جلوه‌های امنیتی‌شدن حقوق‌کیفری ایران در بعد ماهوی و شکلی، آثار امنیتی‌‌شدن حقوق‌کیفری بر حقوق و آزادی‌های افراد جامعه  نیز مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

 

واژگان کلیدی: امنیتی شدن – نظام حقوق کیفری ایران –  جرم انگاری – تحدید تضمینات دادرسی

 

 

 

 

 

فصل اول:

 

 

 

کلیات پژوهش

 

 

 

 

• مقدمه

 

یکی از ارزش‌های اساسی که اصلی‌ترین نیاز و زیربنای همه‌ی فعالیت‌‌های انسان است، امنیت و احساس آرامش برای کار و تلاش و اطمینان از استفاده به هنگام و مناسب از ثمره تلاش انسانی است. انسان به طور طبیعی علاقه‌مند است جان، مال، کرامت، حیثیت، آزادی، شخصیت و باورهای وی از تعرض مصون و محفوظ باشد. بنابراین امنیت، در شمار اصلی‌ترین ارزش‌هایی است که انسان اجتماعی و ایدئولوژی‌های سازنده تفکر و شیوه عمل انسان، برای ایجاد و تضمین آن برنامه‌‌ریزی و از ابزار حقوق‌کیفری برای تنظیم نوع و چگونگی واکنش در قبال نقض آن بهره می‌برند.

 

با وجود اینکه نیاز به امنیت، نیازی طبیعی است و استفاده از حقوق‌کیفری و اهرم سرکوب و مجازات برای ایجاد با تضمین امنیت سابقه‌ای به درازای عمر بشر دارد، در عین حال دیدگاه‌ها راجع به امنیت و حوزه‌هایی که بشر خواستار ایجاد بستری امن در آنها است، از یک سو از نوع ایدئولوژی حاکم و نگاه انسان و رسالت نقش مورد انتظار از وی، و از سوی دیگر ناشی از رشد و تکامل بشر و نیازهای جدید متأثر است.

 

بدون تردید نگرانی‌های بشر معاصر، نسبت به شیوع ناهنجاری‌های مرتبط با محیط زیست، محیط مجازی (سایبر)، قاچاق سلاح، قاچاق انسان، تجارت غیر قانونی مواد مخدر، تروریسم و … که به شکل گسترده‌ای امنیت جامعه انسانی را هدف گرفته‌اند، به طور طبیعی واکنش‌هایی را به همراه خواهد داشت که به دلیل ویژگی فراملی جرایم، واکنش‌ها هم به صورت بین‌المللی و عام خواهد بود و همه‌ی نظام‌های سیاسی، صرف نظر از نظام ارزشی ملّی خود، به ناچار با تحولات این حوزه‌ها همراه خواهند شد.

 

به عبارت دیگر، برخی از ارزش‌های اساسی که نیازمند حمایت حقوق‌کیفری است، ارزش‌هایی جهانی است که رعایت آنها تضمین کنننده‌ی امنیت جهانی و بی‌اعتنایی به آنها اخلال در امنیت عمومی بین‌المللی تلقی خواهد شد.

 

امروزه در کشورهایی که داعیه‌دار آزدی فردی بوده و هستند، وظیفه یا بهانه ایجاد یا تضمین امنیت، به شکل گسترده‌ای دخالت دولت در مسائل شخصی شهروندان را سبب شده است؛ جمع‌آوری و مبادله اطلاعات شخصی، استراق سمع مکالمات تلفنی، تفتیش و کنترل ارتباطات الکترونیکی مانند داده پیام‌ها یا محتویات رایانامه‌ها یا پیام‌های کوتاه در این رابطه قابل ذکر است. همچنین به دلیل این که امنیت توسط دولت‌ها عرضه می‌شود، محدود کردن آزادی‌های افراد از طریق جرم‌انگاری‌ها و سرکوب کیفری، ساده‌ترین راه برای تحقق این امر تلقی شده و از سوی دیگر،  بسیاری از حقوق افرادی که مظنون به تهدید نمودن امنیت ملّی هستند، موقع دادرسی و محاکمه آنها، رعایت نمی‌گردد و با دادرسی افرادی که چنین مظنونیتی ندارند، کاملاً تفاوت قائل شده است.

 

 

 

 

• بیان مسئله:

 

امنیت یکی از مقوله‏های مهّم هر کشور جهت اجرای قوانین و پدید آوردن نظم و آرامش است؛ به طوری که برای هر دولت- ملّتی از قداست خاصی برخوردار است. چرا که دست‏یابی به سایر اهداف ملّی و بین‏المللی همانند توسعه (سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی) قدرت، اقتدار، ثبات، مشروعیت و … به نوعی وابسته و در گرو حصول امنیت ملّی است؛ و در نقطه مقابل هر نوع اقدام و حرکتی که سبب مخدوش شدن این اهداف گردد به عنوان مخل امنیت تلقی شده و سبب فاصله گرفتن مردم از حکومت، عدم تمکین نسبت به قانون، عدم مشارکت، و ناامنی در کشور خواهد شد.

 

امروزه جرایم فراملّی و سازمان‏یافته‏‏ مانند، قاچاق انسان و مواد مخدر، پول‏شویی، تروریسم و… از جمله تهدیداتی است که بیم دولت‏ها را برانگیخته و برای پیشگیری و مقابله با این‏گونه جرایم به تصویب قوانین و مقرّرات سخت‌گیرانه و امنیت محور متوسل شده‏اند، که اتخاذ این سیاست‏ها در مقام تحدید حقوق بشر و آزادی‏های فردی برآمده است. در واقع امنیتی‏شدن زمانی ظهور می‏یابد که: الف) سابقه تهدید یا تجاوز علیه امنیت وجود داشته باشد. ب) تهدید یا تجاوز استمرار داشته باشد. ج) دولت برای مقابله با تهدید یا تجاوز اقدام‏‏هایی فراتر از گذشته اتخاذ کند، هر چند اقدام جدید وضع قانون باشد. د) اقدام‏های دولت در مقام تحدید حقوق و آزادی‏های اشخاص و پیش‏بینی تدابیر نظارتی و سخت‌گیرانه باشد. البته موارد فوق کاملاً مرتبط با شرایط زمانی و مکانی شکل خواهد گرفت؛ همچنین این موضوع می‏تواند از دولتی به دولتی دیگر کاملاً متفاوت باشد. امنیتی‏شدن را می‏توان از روزنه‏های قانون و مقرّرات الزام‏آور استخراج کرد، وگرنه عملکرد سخت‌گیرانه مأموران دولت و ایجاد فضای تحقیق و کنترل را نمی‏توان امنیتی‏شدن دانست. همچنین امنیتی‏شدن صرفاً با تصویب قوانین یا اتخاذ سایر تدابیر در سطح ملّی نمود نمی‏یابد، بلکه در سطح بین‏المللی نیز ممکن است کنوانسیون‏ها حاوی مقرّرات سخت‌گیرانه باشد که زمینه امنیتی‏شدن را نه تنها در جوامع، بلکه در سطح جهانی نیز فراهم آورد. این مقررّات بین‏المللی آن‏چنان سخت‌گیرانه می‏باشند که کنوانسیون‏هایی، جرم‏انگاری‏های متعددی نسبت به رفتارهایی که هنوز در دنیا ارتکاب نیافته‏اند، اعمال کرده‏اند. این کنوانسیون‏ها اگرچه در سطح بین‏المللی و جهانی مطرح شده‏اند، اما مسیر را به سمت قوانین و مقرّرات داخلی نیز سوق داده‏اند. دولت‏ در راستای امنیتی‏شدن قوانین کیفری، قانون‌گذاری گسترده و ابهام‏آمیز را در دستور کار خود قرار می‏دهد که بعضی از جرایم را در حالی جرم‏انگاری می‏کند، که موضوع و مصادیق آن را مبهم و تفسیربردار تلقی می‏نماید که به دنبال آن اقدام‌های پلیس و دستگاه قضایی نیز گسترش می‏یابد، از طرفی دیگر در زمینه نحوه تنظیم قواعد دادرسی، دولت‌ها جهت برخورد با متهمان، شدیدترین تضمینات دادرسی را اتخاذ می‌کنند که حقوق متهم به حداقل خود می‌رسد، مثلاً محدودیت در حق به کارگیری وکیل، محدودیت حق آزادی از طریق بازدشت های طولانی مدت، شکنجه متهم و دادرسی غیرعلنی، که زمینه تهدید حقوق و آزادی‏های اشخاص را چه قبل از مجرم شدن و چه بعد از آن، فراهم می‏آورد. بدین‏ترتیب، دولت در راستای تضمین امنیت ملّی و تمامیت ارضی از یک طرف و تضمین آزادی‏ها و حقوق افراد جامعه از طرف دیگر، دچار شکست در سیاست‏های خود می‏شود.

 

 

 

 

• اهمیت و ضرورت انجام پژوهش:

 

اگرچه دولت‏ها جهت رعایت آزادی‏های افراد جامعه استراتژی عقب‏نشینی و عدم مداخله را در پیش گرفته‏اند و در نوع و شیوه‏ی جرم‏انگاری و نحوه تنظیم قواعد دادرسی حتّی‏الامکان سعی کرده‏اند به نفع مجرم باشد، اما در جرایم فراملّی و سازمان‏یافته، در ده‏های اخیر، تحوّلات اساسی در حقوق‏کیفری رخ داده است که دولت‏ها در حوزه اعمال ضرربار امنیتی به خاطر ایجاد ثبات در نظم عمومی و حاکمیت سیاسی به جرم‏انگاری حداکثری و توسعه‌طلبانه و تحدید تضمینات دادرسی نسبت به تهد