2-1: آموزش از راه دور…………………………. 22
2-1-1: مقدمه………………………………… 22
2-1-2: تعاریف آموزش از راه دور…………………. 24
2-1-3: واژههای مرتبط با آموزش از راه دور………… 31
2-1-4: تعریف یادگیری الکترونیکی……………….. 31
2-1-5: ماهیّت یادگیری الکترونیکی……………….. 33
2-1-6: ساختار نظری یادگیری الکترونیکی………….. 34
2-1-7: مزایا و معایب یادگیری الکترونیکی…………. 36
* 2-1-7-1: مزایای یادگیری الکترونیکی……………………. 36
* 2-1-7-2: معایب یادگیری الکترونیکی……………………… 39
2-1-8: انواع یادگیری الکترونیکی……………….. 40
- یادگیری ترکیبی……………………………………………………………………. 40
- یادگیری باز………………………………………………………………………….. 40
- آموزش مبتنی برکامپیوتر………………………………………………….. 40
- یادگیری برخط/ مبتنی بروب……………………………………………… 41
2-1-9: عوامل و اجزای نظام آموزش از راه دور………. 41
* فراگیران…………………………………………………………………………………. 42
* معلمان……………………………………………………………………………………… 43
* وسایل کمک آموزشی و رسانههای آموزشی……………………….. 48
* رسانههای نوین و نقش آنها در آموزش از راه دور…. 49
* انتخاب رسانه آموزشی مناسب…………………………………………… 51
* کلاسهای رفع اشکال……………………………………………………………….. 52
* کتابهای خودآموز…………………………………………………………………. 52
2-1-10: ویژگیهای آموزش از راه دور………………. 53
2-1-11: تاریخچه آموزش مجازی…………………… 54
* 2-1-11-1: تاریخچه آموزش مجازی در جهان…………….. 54
* 2-1-11-2: تاریخچه آموزش مجازی در ایران…………… 56
2-1-12: تغییر در آموزش عالی: عوامل و چالشها……… 57
2-1-12-1: عوامل تغییر………………………. 58
2-1-12-2: چالشها…………………………… 59
2-1-13: عوامل ایجاد یا علل پیدایش آموزش از راه دور در جهان 62
* 2-1-13-1: عوامل ایجاد یا علل پیدایش آموزش از راه دور در جهان 62
* 2-1-13-2: عوامل ایجاد یا علل پیدایش آموزش از راه دور در ایران 63
2-1-14: دانشگاههای مجازی در ایران……………… 64
* مرکز تحصیلات تکمیلی آموزشهای مجازی دانشگاه صنعتی امیرکبیر 64
* دانشگاه مجازی جامعه المصطفی………………………………………. 64
* دانشگاه غیرانتفاعی مهرالبرز………………………………………. 64
* موسسه آموزش عالی نور طوبی…………………………………………… 65
* دانشگاه مجازی قرآن و حدیث…………………………………………… 65
* دورههای آموزشی……………………………………………………………………. 66
* ویژگیها و امتیازات این دانشکده………………………………… 66
* لوح فشرده و دروس اینترنتی…………………………………………… 67
2-2: تدریس مشارکتی یادگیرندگان از راه دور……….. 68
2-2-1: آموزش………………………………… 68
2-2-2: مفهوم تدریس…………………………… 69
2-2-3: روش تدریس…………………………….. 70
2-2-4: مفهوم یادگیری مشارکتی………………….. 73
2-2-5: مشخصه های یادگیری مشارکتی………………. 75
* همبستگی مثبت………………………………………………………………………… 75
* مسئولیت فردی………………………………………………………………………… 75
* تعامل چهره به چهره (کنش متقابل)……………………………… 76
* مهارتهای اجتماعی……………………………………………………………….. 76
* ارزشیابی فرآیندگروهی………………………………………………………. 76
* ترکیب اعضای گروه مشارکتی……………………………………………… 76
2-2-6: چارچوب مفهومی یادگیری مشارکتی…………… 77
- 1. مسئولیت پذیری………………………….. 77
- وابستگی متقابل مثبت…………………….. 78
- نظارت بر فرایند یادگیری…………………. 78
2-2-7: اهمیت و جایگاه تعامل در آموزش و یادگیری…… 79
2-2-8: آموزش الکترونیکی و نظریه ساختنگرایی………. 81
2-2-9: مفهوم تعامل در محیط آموزش الکترونیکی……… 82
2-2-10: انواع تعامل در محیط آموزش الکترونیکی…….. 86
- 1. تعامل دانشجو با دانشجو………………….. 89
- تعامل استاد با دانشجو…………………… 90
2-2-11: ضرورت تعامل در آموزش الکترونیکی…………. 94
2-2-12: طبقه بندی سطوح مشارکت در یادگیری الکترونیکی 95
- 1. گفتگو…………………………………. 95
- 2. مشارکت موازی…………………………… 96
- 3. مشارکت متوالی………………………….. 97
- 4. مشارکت هم افزایانه……………………… 98
2-2-13: فعالیتهای یادگیری در آموزش مجازی………… 99
2-2-14: فعالیت یادگیری بحث در آموزش مجازی………. 100
* 2-2-14-1: چگونگی آغاز و برنامه ریزی یک بحث بر خط 101
* 2-2-14-2: چگونگی حفظ بحث شروع شده در دوره برخط 101
2-2-14-3: نمره دادن به یادگیرندگان برای شرکت در بحث در دوره برخط………………………………………….. 102
2-2-15: مزایا و چالشها و راهکارها در یادگیری مشارکتی الکترونیکی 102
رهنمودهایی برای طراحی محیط یادگیری الکترونیکی تعاملی 105
ب) پیشینه پژوهش……………………………… 108
پیشینه خارجی……………………………….. 112
پیشینه داخلی……………………………….. 119
3-1 مقدمه…………………………………… 123
3-2 روششناسی تحقیق…………………………… 123
3-3 متغیرهای پژوهش…………………………… 124
3-3-1 متغیر مستقل…………………………… 124
3-3-3 متغیرهای کنترل………………………… 125
3-3-4 متغیرهای مداخله گر…………………….. 125
3-3-5 متغیرهای مزاحم………………………… 126
3-4 جامعه آماری……………………………… 126
3-5 نمونه آماری……………………………… 127
3-6 نوع تحقیق……………………………….. 127
3-7 ابزار تحقیق……………………………… 128
3-8 اجرای مقدماتی برای تعیین ضریب پایایی و روایی… 128
3-9 روش گردآوری اطلاعات و دادهها……………….. 129
الف) آموزش به شیوه عادی……………………… 129
ب) آموزش به شیوه مشارکتی…………………….. 130
3-10 روش اجرا……………………………….. 130
3-11 روش تحلیل داهها و روشهای آماری……………. 131
4-1: بررسی ویژگیهای جمعیت شناختی و ارزیابی بالینی گروهها 134
4-2: بررسی فرضیه های پژوهش از طریق آزمون های توصیفی و استنباطی 135
فرضیه اول………………………………….. 135
فرضیه دوم………………………………….. 137
فرضیه سوم………………………………….. 139
مقدمه………………………………………. 143
5-1 بررسی و تفسیر یافته های پژوهشی…………….. 144
5-2 بحث و نتیجه گیری کلی……………………… 152
5-3 پیشنهادات……………………………….. 158
5-3-1 پیشنهادات کاربردی……………………… 158
5-3-2 پیشنهادات پژوهشی………………………. 161
5-3-3 محدودیتهای تحقیق………………………. 162
منابع………………………………………. 163
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1-1 «آموزش از راه دور، سیر تکامل یافتگی نظام آموزش از راه دور از 1960 تا 1998»………………46
جدول 2-2-1 «فعالیتهای یادگیری در آموزش الکترونیکی» ……………………………………………………………… 127
جدول 4-1 «میانگین، انحراف استاندارد سن و تحصیلات و فراوانی جنسیت گروهها»……………………….. 166
جدول 4-2« نتیحه تحلیل واریانس یک طرفه میان متغیرهای مربوط به سن و تحصیلات»………………………167
جدول 4-3« میانگین و انحراف استاندارد عملکرد گروهها در پیش آزمون و پس آزمون تجزیه و تحلیل».. 167
جدول4-4«آزمون لوین برای بررسی مفروضه برابری واریانس ها»…………………………………………………………167
جدول 4-4« آزمون لوین برای بررسی مفروضه برابری واریانس ها………………………………………………………..168
جدول 4-5« نتیجه تحلیل کوواریانس یک متغیری پس آزمون نمره تجزیه و تحلیل»……………………………. 169
جدول 4-6« میانگین و انحراف استاندارد عملکرد گروهها در پیش آزمون و پس آزمون قضاوت و ارزشیابی.171
جدول 4-7« آزمون لوین برای بررسی مفروضه برابری واریانس های نمرات قضاوت و ارزشیابی»……………..171
جدول 4-8«نتیجه تحلیل کوواریانس یک متغیری پس آزمون نمره قضاوت» …………………………………………172
جدول 4-9« میانگین و انحراف استاندارد عملکرد گروهها در پیش آزمون و پس آزمون کاریرد»…………….. 173
جدول 4-10«آزمون لوین برای بررسی مفروضه برابری واریانس های نمرات کاربرد معلومات»…………………..175
جدول 4-11« نتیجه تحلیل کوواریانس یک متغیری پس آزمون نمرات کاربرد معلومات»……………………….. 175
فهرست تصاویر
عنوان صفحه شکل 2-1-1 « ترکیب حوزههای مختلف در یادگیری الکترونیکی»…………………………………………….. 52
شکل 2-1-2« مدل مفهومی شبکه یادگیری رورکی اندرسون و گاریسون و آرچر»…………………….64
شکل 2-1-3 «رابطه یادگیری و سازمان آموزش دهنده در نظام آموزش از راه دور»………………….74
شکل 2-2-1 «سطوح تعاملات در محیط یادگیری الکترونیکی»……………………………………………….111
1-1 مقدمه
با ظهور و توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات[1]، تحولات جهانی با محوریت اطلاعات با شتابی فزاینده در حال گسترش است. پدیدهی نوظهور اینترنت اندک زمانی پس از ظهور،کلیّه عرصههای فعالیّت در کشورهای پیشرفته را فراگرفت. در حال حاضر یکی از جدیدترین دستاوردهای فناوری اطلاعات، آموزش های الکترونیکی مبتنی بر اینترنت میباشد که موانع آموزشهای سنّتی از قبیل کمبود فضای آموزشی،کمبود اساتید، محدودیّت زمانی، استفاده از حجم انبوه اطلاعات و دشواری برنامه ریزی در نظام های سنّتی را حل کرده است.
اورازا[2] (2005) اصطلاح یادگیری یا آموزش از راه دور را به عنوان نظام آموزشی که در آن استاد و دانشجو از نظر نقطه مکانی جدا از هم هستند تعریف میکند. به عبارت دیگر او بیان میدارد که؛ سیستم یادگیری از راه دور فناوری را جهت به دست آوردن مساعدت لازم در فرایند آموزش در بر می گیرد. حتّی در این فرایند در مورد بهرهگیری از مواد چاپی یا فناوریهای پیشرفته از قبیل فناوریهای ارتباطی- تصویری نیز صحبت میشود. در سطح بین المللی آموزش از راه دور یکی از استراتژیهای مهم دهه 90 شناخته شده بود. به واسطه این استراتژی که در مقیاس بین المللی پذیرفته شده، یادگیری از راه دور در سالهای اخیر پیشرفت چشمگیری داشته، کاربرد فناوریهای جدید حصارهای فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و جغرافیایی ارتباط از راه دور را شکسته است. این میتواند به وسیله توسعه برخی از ابزارهای توانا برای رفع زیانهای تحمیل شده از سوی همکاریهای از راه دور به دست آمده باشد(اورازا، 2005).
به دنبال ظهور تدریس کامپیوتر محور[3] در دهه 1980، یادگیری بر پایه اینترنت[4]در دهه 1990 و کارآموزی تحت وب با هدایت مربی در هزاره جدید اصطلاح یادگیری الکترونیکی به عنوان رویکری که بواسطه دو فناوری کامپیوتر و ارتباطات، یادگیری را آسان ساخته و افزایش میدهد، معنی پیدا کرده است. فناوری ارتباطات قادر به کاربرد اینترنت به عنوان یادگیری از راه دور، یادگیری تحت وب، یادگیری گروهی، یادگیری مجازی چند رسانه ای/رسانه های غنی، نرمافزارهای مدیریت دوره و کتابخانههای دیجیتالی و اشیاء با قابلیت استفاده مجدّد یادگیری می باشد. سازمانها میتوانند محدودیّت بودجه خود را با آخرین فناوریها برای بهبود محیط یادگیریشان وفق دهند(چیو و شنگ[5]،2008).
استفاده ار اینترنت و دیگر فناوریهای اطلاعاتی، اکنون به سرعت در عرصه آموزش گسترش پیدا میکند. این ابزارها باید مشخصاً ملزوماتی چندمنظوره و تسهیلگر و نه جایگزین روش آموزش چهره به چهره در نظر گرفته شوند. مطالعات نشان میدهد که موسسات آموزشی، 16% بودجه خود را در سال 2000 و 24% آن را در سال 2001 صرف ابتکارات آموزش الکترونیکی کردهاند ( بیلاوسکی و متکالف، 2005، به نقل از الدیقایدی و نوبی، 2008). امروزه کامپیوترها برای کمک به عملکرد یادگیرندگان و آماده کردن آنان برای تمرین مهارتهای خاص، بسیار مورد استفادهاند. توسعه سریع فناوریهای اینترنت باعث شده است که آموزش الکترونیکی به شکل مهمی از آموزش در عصر اطلاعات تبدیل شود (چانگ و چن، 2009).
رشد روزافزون اطلاعات، ویژگی تعلم وتربیت نوین است که اهمیت یادگیری مداوم را بیش از پیش آشکار میکند؛ اما حجم و سرعت در آنچه بیاموزیم، بسیار است؛ به گونهای که روشهای قدیمی یادگیری درمیمانند. مواجهه با چنین چالشی نیازمند اندیشهای نوین درباره چگونگی کسب مهارت و دانش و نحوه بهکارگیری منابع یادگیری است.
یادگیری و آموزش غالباً مترادف هم تلقی میشوند؛ در صورتیکه مترادف نیستند. آموزش روشی است که طی آن محتوا انتقال مییابد و پشتوانهی یادگیری است و یادگیری روشی درونی برای پردازش اطلاعات و تبدیل آن به دانش است. اما از آنجا که روشهای بسیاری برای یادگیری وجود دارد، باید راهکارهای موثر و فراتر از آموزش نیز برای یادگیری جستوجو کرد. تا به حال، به طور سنتی بر آموزش رویکردی مفروض برای تسهیل و بهبود کارکرد تلقی شده و به آموزش به دیدهی فراگیری خاصی که موجب کاراآیی کاراموز میشود، نگریسته شده است. در حالیکه، آموزش را میتوان با روشهای بسیاری انجام داد؛ مثلا در کلاس، باتلفن، با کامپیوتر، یا ماهواره. کامپیوتر جدیدترین ابزار آموزشی است و تفاوت آن با ابزارهای قبلی در چندبعدی بودن آن است. یادگیری
الکترونیکی و شبکهای، فضای محصور آموزش سنتی را در معرض سوال و تردید قرار داده و
مفروضات این فضای محدود دربارهی ثبات و پایداری کلام، متن خطی و مدرس در مقام ناقل مقتدر را به چالش کشیده است. فضای مجازی، محیطی مبتنی بر کنترل خود فراگیر ایجاد میکند، مفاهیم قطعیت خود را از دست میدهند و شاگردان به نحو فعال در تولید دانش مشارکت میورزند؛ بدین سان، فضایی ایجاد میشود که فراگیران صرفاً معانی پیشین و دانسته را شرح نمیدهند؛ بلکه فعالانه در خلق معانی شرکت میکنند. به نظر میآید، در این نکته اجماع نسبی وجود دارد که ورود فناوریهای اطلاعات و ارتباطات (فاوا) در تعلیم و تربیت مهارتهای یادگیری بلند مدت و مستقل را تشویق میکند. لانگشیر تأکید میکند که معلمان و یادگیرندگان فرصت بسط مفهوم و آگاهی فراسطحی را مییابند و این ناشی از اعمال ارتباطی است که متضمن وسعت ذهن، نظارت برخورد و تأمل مداوم مشارکتکنندگان است.
استفاده از یادگیری الکترونیکی به پیشرفت آموزش عالی کمک میکند. نظام یادگیری الکترونیکی ابزاری قوی برای دستیابی به اهداف استراتژیک دانشگاه(تدریس،تحقیق، و خدمت رسانی به جامعه) است و این پیشرفت به یک اندازه در سطح سازمانی و فردی یعنی کارکنان تدریس و دانشجویان کمک می کند. این نوع یادگیری جمع آوری، تحلیل و کاربرد اطلاعات به صورت اختصاصی را حمایت میکند و شامل روشهای تدریس مختلف، برای نمونه مدیریت اطلاعات، تفکّرخلّاق، حل مسأله و یادگیری مشارکتی میباشد(بیتس[6]،2005، به نقل از بجیسویچ[7]، 2007). در سالهای اخیر توجه زیادی به یادگیری مشارکتی با کمک فناوری شده است؛ زیرا این روش یادگیری میتوانند تعاملات همگن و کارگروهی را افزایش دهد و فعالیتهای جمعی بدون محدودیت زمان و مکان را تنظیم و راهبری کند. گرچه در گذشته اثربخشی یادگیری مشارکتی عمدتاً پذیرفته نشده بود و برتری علمی بهواسطه موفقیت فردی تعریف تعریف شده بود، ولی حوزه پژوهشی با عنوان ″ یادگیری مشارکتی با کمک کامپیوتر[8]″ به تازگی رشد سریعی کرده است (جانسون و همکاران، 1998؛ چوئن و اسکاردآمالیا، 1998، بهنقل از پرانگلی و همکاران، 2006).
آموزش ،زمانی موفقتراست که با چگونگی یادگیری مغزسازگار و هماهنگ باشد. مغزانسان همیشه تحت تأثیرعوامل محیطی یاد میگیردوعملکردآن درقبال یادگیری، به برقراری شرایط لازم وکافی منوط است که به هنگام یادگیری فراهم می شود. مغزبرای تفکردرسطوح متفاوت، ازآسان به مشکل قابلیت داردونبایدآن را فقط درسطوح پایین مثل دانش وفهم ودرک، محدودکرد. اگرطبقه بندی شش گانهی بلوم ازقابلیت های ذهنی به هنگام یادگیری رابپذیریم، بایدراهبردهای بهینه ی یاددهی بااستفاده ازسطوح بالای قابلیتهای ذهنی را بشناسیم تابتوانیم به بهترین وجه ممکن، فرایندیاددهی – یادگیری رامدیریت کنیم .
بیان مسئله
ورود به جهان دانایی محور و نیاز روزافزون به آموزش، همراه با پیچیده شدن زندگیها نیاز به آموختن مستقل را در طول زندگی افزایش داده است. شروع آموزش از راه دور در آموزش و پرورش، نخست با هدف افزایش پوشش تحصیلی و از آن پس با هدف گشودن راهی برای کیفیت بخشی و تحول آفرینی اساسی در محتوا و روشهای آموزشی آغاز به کار کرده است. هماکنون این آموزش با بهکارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات نهتنها مکمل آموزشهای حضوری است، بلکه فرصت خوبی برای بهروز کردن محتوا و انعطافبخشی به روشهای یادگیری و یاددهی به ارمغان میآورد (الحسینی، 1384). ظهور شب
