آموزش عالی و تحرک اجتماعی
آموزش عالی دارای دستاوردهای زیادی است. یکی از دستاوردهای سیستمهای آموزش عالی فرصت رو به رشد برای تحرک اجتماعی است. به طور قطع، گردآوری و انباشت مدارک آموزشی یک راه اصلی برای پیشرفت تحرک اجتماعی برای بسیاری از افراد در جوامع صنعتی مدرن است منوط به اینکه فضایی اصلی در این رابطه وجود داشته باشد.
تحرک اجتماعی معمولاً ناشی از دو عامل، یکی تحرک ناشی از گردش طبقات و دیگری تحرک ساختی است. تحرک ناشی ازگردش طبقات معمولاً از طریق تغییر شغل، کسب درآمد بیشتر، برخورداری از آموزش بیشتر، مناسبات خانوادگی و روابط قومی صورت میگیرد و تحرک ساختی ناشی از تحولات اقتصادی اجتماعی جامعه و تغییر ساختارهای سکونتی و اقتصادی اجتماعی است (کاظمی پور، ۱۳۷۸: ۱۷۹- ۱۳۹).
فرزندان بسیاری از زمینداران خردهپا به سبب گرایش این طبقه به سوی سوادآموزی و اخذ مدرک تحصیلی دبیرستانی و دانشگاهی، به کارهای اداری روی میآورند و قشر کارمند شهری را تشکیل میدهند. افزایش تعداد دانشگاهها در سالهای اخیر نیز به دگرگونی در ترکیب ساختی طبقۀ میانه در شهر و روستا دامن زده است. طبقه دیگری هم که به عنوان طبقه میانه شناخته شده است، همان طبقه خبرگان است که شاخص طبقهای آنان بر پایه مهارتهای فنی و استعدادهای حرفهای در بازار کار مشخص میشود. وجود این طبقه مدیون گسترش مراکز علمی و تحصیلی عالی و آموزش و پرورش رسمی در ایران است (دهنوی، ۱۳۸۳: ۹۸).
در جهان مدرن امروز، علاوه بر توسعه و گسترش آموزش عالی، به دست آوردن مدارک دانشگاهی به عنوان یک عامل تحرک صعودی در ساختار طبقاتی شناخته میشود.
اخذ مدارک تحصیلی بالا احتمال حرکت از طبقه اجتماعی پایینتر به طبقه اجتماعی بالاتر را افزایش میدهد و به چنین حرکت اجتماعی حقانیت میبخشد (لیپیست و دیگران، ١٣٨١: ۱۴۲).
هورتن جامعهشناس آمریکایی عوامل تحرک اجتماعی را در دو دسته ساختی (ترکیب شغلی، اختلاف در باروری، ساخت اقتصادی، حمایت از تحرک و رفع موانع آن) و فردی (اختلاف در مهارتها و قابلیتها، آموزش، عادات حرفهای و نحوه کار، فدا کردن منافع آنی، شانس) تقسیمبندی کرده است. (محسنی، ۱۳۷۶: ۲۰۴) معمولاً تحرک شغلی را بهعنوان یکی از شاخصهای مهم تحرک اجتماعی در نظر میگیرند. (همان منبع، ۲۰۲) تحرک صعودی در نردبان شغلی قویاً توسط سه عامل زیر تحت تأثیر قرار میگیرد: میزان تحصیلات، ماهیت اولین شغل و شغل پدر. (آذرمساواتی،۱۳۸۱: ۱۵۳-۱۵۲). پیشینۀ خانوادگی به خصوص شرایط اقتصادی- اجتماعی نیز از عوامل مؤثر بر پیشرفت تحصیلی به شمار میآید، که خود شرایط تحرک اجتماعی فرد را افزایش میدهد. تحقیقات مختلف نشان میدهد که هرچه میزان تحصیلات بزرگسالان بالاتر باشد و هرگاه بزرگسالان به مطالعه علاقه نشان دهند و درباره آینده فرزندان خود نگران باشند، میزان موفقیت فرزندان این خانواده در امور درسی بالاتر خواهد بود و چنانچه برخلاف آن باشد یا خانواده از نظر تعداد اعضا گستردهتر باشد، احتمال موفقیت فرزندان پایین میآید (پیکرنیک، ١٣۵۴).
یکی از شرایط اصلی ورود به دانشگاه در جامعۀ ما، کسب رتبه بالا در آزمون سراسری است. به همین دلیل، خانوادهها برحسب موقعیت تحصیلی، شغلی و سرمایهها و منابعی که در اختیار دارند سرمایهگذاریهای متفاوتی در آموزش فرزندان خود میکنند، زیرا خانوادهها آیندۀ فرزندانشان را در کسب علم و دانش میدانند و تحرک و ارتقای پایگاه اجتماعیشان را در آن جستجو میکنند. با کسب مدارک دانشگاهی توسط یک جوان، برای وی محتملتر است که به شغلی مناسب دست پیدا کند که یک شخص بدون مدرک. لذا سرمایهگذاری خانوادهها در آموزش عالی و کسب مدارک دانشگاهی در سطوح بالای آن، میتواند به تحرک اجتماعی آنها در آینده کمک زیادی بکند.
از جمله عوامل مؤثری که منجر به پیشرفت تحصیلی جوانان میشود، و زمینۀ ورود آنان به آموزش عالی را فراهم میکند، میتوان به پیشینۀ خانوادگی، میزان تحصیلات و نوع شغل والدین و همچنین وضعیت اقتصادی خانواده آنها اشاره کرد. اکثر جوانان به ویژه کسانی که در طبقات اجتماعی پایین زندگی میکنند، به دنبال این هستند که به مدد ورود به دانشگاه و اخذ مدرک دانشگاهی از نظر شغلی و منزلت اجتماعی در جامعه جایگاه جدید و مناسبی بیابند.
در مطالعۀ دهنوی (۱۳۸۳)، ملاحظه می شود که درصد داوطلبان شرکت کننده و پذیرفته شده از تبار اقتصادی و اجتماعی پایین و متوسط، چه از نظر تعداد کل آنها و چه به نسبت جنسیت (زن و مرد) افزایش چشمگیری یافته است، اما میزان پذیرفته شدگان از طبقه اجتماعی و اقتصادی بالا، به نسبت شرکتکنندگان آن طبقه و نیز به نسبت طبقات اجتماعی و اقتصادی متوسط و پایین، نسبت بالایی دارد. بنابراین، داوطلبان پذیرفته شده از طبقه اجتماعی و اقتصادی بالا در مقایسه با داوطلبان طبقه اجتماعی و اقتصادی پایین بهره بیشتری از ورود به آموزش عالی و نیز آموزش رایگان میبرند. از طرفی، درصد شرکت کنندگان و پذیرفته شدگان زن در هر یک از طبقات اجتماعی و اقتصادی بیش از درصد شرکتکنندگان و پذیرفتهشدگان مرد است. این شاخص نیز به عنوان پارامتر تحرک اجتماعی در فرایند قشربندی اجتماعی اهمیت پیدا میکند. لیکن این نسبت در مقام مقایسه بین طبقات سه گانه مفروض در طبقه اجتماعی بالا درصد بیشتری را نشان میدهد (دهنوی ۱۳۸۳: ۱۱۷).
امروزه تحصیلات دانشگاهی و آموزش عالی، به عنوان حقوق اجتماعی در جامعۀ ما شناخته میشود و تمام کسانی که توانایی کسب علم در این نظام را داشته باشند بدون هیچگونه مانعی میتوانند در آن به رقابت بپردازند و برای پیشبرد اهداف آتی خود از آن استفاده کنند. وظیفۀ آموزش عالی این است که با ارائۀ آموزشهای لازم، شرایط انتقال و ارتقای جایگاه اجتماعی طبقات محروم را فراهم سازد.
