2-3 بررسی استفاده‌کنندگان 27

 

 

2-3-1 تعاریف، اهداف و اهمیت بررسی استفاده‌کنندگان 27

 

 

2-3-2 تاریخچه بررسی استفاده‌کنندگان در جهان و ایران 30

 

 

2-3-2-1 مرکز تحقیقات بررسی استفاده‌کنندگان 33

 

 

2-3-3 روش‌های بررسی استفاده‌ از کتابخانه 35

 

 

2-3-4 انواع بررسی استفاده‌کنندگان 36

 

 

2-3-5 کتابخانه‌های تخصصی و بررسی استفاده‌کنندگان 36

 

 

2-4 تحقیق و توسعه 37

 

 

2-4-1 تعریف تحقیق و توسعه 40

 

 

2-4-2 نقش اطلاعات در تحقیق و توسعه 41

 

 

2-4-3 کتابخانه‌های مراکز تحقیق و توسعه 43

 

 

2-4-4 اطلاعات صنعتی 44

 

 

2-5 صنعت خودرو 46

 

 

2-5-1 تاریخچه صنعت خودرو در جهان و ایران 47

 

 

2-5-2 نقش تحقیق و توسعه در صنعت خودرو 49

 

 

2-5-2-1 مرکز طراحی و توسعه محصولات جدید ایران خودرو 50

 

 

2-5-2-2 شرکت تحقیق، طراحی و تولید موتور ایران خودرو (ایپکو) 51

 

 

2-5-2-3 تحقیقات و نوآوری سایپا 52

 

 

2-6 پیشینه‌ی پژوهش 53

 

 

2-6-1 پیشینه‌ی پژوهش در ایران 53

 

 

2-6-2 پیشینه‌ی پژوهش در خارج از ایران 60

 

 

2-6-3 استنتاج از پیشینه پژوهش 63

 

 

فصل سوم: روش‌شناسی پژوهش

 

 

3-1 مقدمه 65

 

 

3-2 روش پژوهش 65

 

 

3-3 جامعه 65

 

 

3-4 حجم نمونه 66

 

 

3-5 ابزار گردآوری داده‌ها 66

 

 

3-6 اعتبار پرسشنامه 67

 

 

3-7 روش تجزیه و تحلیل داده‌ها 67

 

 

فصل چهارم: یافته‌های پژوهش

 

 

 

4-1 مقدمه 69

 

 

4-1-1 اطلاعات جمعیت شناختی 69

 

 

4-1-1-1 جنسیت 69

 

 

4-1-1-2 سن 70

 

 

4-1-1-3 مقطع تحصیلی 70

 

 

4-1-1-4 رشته تحصیلی 71

 

 

4-1-1-5 سابقه کار 72

 

 

4-1-2 انگیزه، منابع و روش‌های کسب اطلاعات 72

 

 

4-1-2-1 میزان استفاده از کتابخانه 72

 

 

4-1-2-2 میزان امانت 74

 

 

4-1-2-3 هدف متخصصان از استفاده از کتابخانه 75

 

 

4-1-2-4 روش‌های تامین اطلاعات 77

 

 

4-1-2-5 جدید و روزآمد بودن منابع کتابخانه 78

 

 

4-1-2-6 شکل منابع اطلاعاتی 79

 

 

4-1-2-7 روش‌های جستجوی منابع چاپی 80

 

 

4-1-2-8 روش‌های جستجوی منابع الکترونیکی 81

 

 

4-1-2-9 میزان استفاده از انواع منابع اطلاعاتی 84

 

 

4-1-2-10 میزان برآورده شدن نیازهای اطلاعاتی متخصصان 86

 

 

4-1-3 خدمات کتابخانه 88

 

 

4-1-3-1 کافی بودن خدمات کتابخانه برای رفع نیازهای اطلاعاتی 88

 

 

4-1-3-2 سرعت خدمات اطلاع‌رسانی 93

 

 

4-1-3-3 تامین نیازهای اطلاعاتی با کمک کتابدار 94

 

 

4-1-3-4 میزان استفاده از سایت داخلی کتابخانه 95

 

 

4-1-3-5 میزان آسان‌سازی کار با سایت به دلیل نحوه طراحی آن 96

 

 

4-1-3-6 میزان تطابق سایت با نیازهای اطلاعاتی متخصصان 97

 

 

4-1-3-7 دلایل استفاده از سایت داخلی کتابخانه 98

 

 

4-1-3-8 میزان تاثیر خدمات اطلاع‌رسانی در فرایند کاری متخصصان 99

 

 

4-1-3-9 میزان رضایت از اجزای خدمات کتابخانه 100

 

 

4-1-3-10 میزان رضایت متخصصان از کتابخانه 101

 

 

4-1-3-11 مشکلات استفاده از کتابخانه 101

 

 

4-2 پرسش‌های اساسی 104

 

 

4-3 آزمون فرضیه‌ها 120

 

 

فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادها

 

 

5-1 مقدمه 128

 

 

5-2 نتیجه‌گیری 128

 

 

5-3 تحلیل نتایج 131

 

 

5-4 پیشنهادهای اجرایی 134

 

 

5-5 پیشنهادها برای پژوهش‌های آینده 135

 

 

منابع و مآخذ 137

 

 

پیوست الف پرسشنامه 144

 

 

پیوست ب معرفی کتابخانه ایران خودرو 149

 

 

پیوست پ معرفی کتابخانه ایپکو 151

 

 

پیوست ت معرفی کتابخانه سایپا 153

 

 

پیوست ث جداول و نمودارهای اولویت متخصصان در استفاده از منابع 154

 

 

مقدمه و بیان مساله

 

 

هرگاه نظام‌های اطلاعاتی، اطلاعات را با سرعت بیشتر و با هزینه‌ای کمتر در دسترس استفاده‌کننده قرار دهند، کاهش زمان بازیابی اطلاعات، هزینه‌های پژوهش و کارشناسی را کاهش می‌دهد و اطلاعات حاصل، بر غنای کار می‌افزاید. در غیر این‌صورت، کارشناسان، پژوهشگران و تصمیم‌گیران برای دستیابی به کوچک‌ترین اطلاع دچار ابهام و سردرگمی می‌شوند و هزینه‌ها نیز افزایش پیدا می‌کند (میرزائی، 1368). به عبارت دیگر رساندن اطلاعات صحیح و مناسب به شخص مناسب و در شکلی قابل استفاده می‌تواند از اتلاف منابع، وقت و دوباره‌ کاری‌های پژوهش بکاهد (سلیمی، 1380). اطلاعات از سه بعد اساسی قابل بررسی است: تولید اطلاعات، مدیریت اطلاعات، و کاربرد اطلاعات. مدیریت اطلاعات عبارت است از فرایند شناسایی، انتخاب، گردآوری، رده‌بندی، ذخیره‌سازی و اشاعه‌ی اطلاعات تولید شده در داخل و در خارج از کشور. این کار به وسیله مراکز اسناد و مدارک، کتابخانه‌ها یا مراکز اطلاعات علمی و فنی انجام می‌شود. حلقه‌ای که تولید و کاربرد اطلاعات را به هم پیوند می‌دهد، عموماً کتابخانه‌ها، مراکز اسناد و مدارک، پایگاه‌های اطلاعاتی و سازمان‌هایی با نام‌های مشابه هستند. همه این‌ها، یک وظیفه‌ اصلی را دنبال می‌کنند: گردآوری، سازماندهی، ذخیره‌سازی و اشاعه اطلاعات (میرزائی، 1368).

 

 

کتابخانه‌های تخصصی همگام با انقلاب صنعتی به وجود آمدند. در بین انواع کتابخانه‌های مختلف، کتابخانه‌های مراکز تحقیق و توسعه، که از نوع کتابخانه‌های تخصصی هستند، به پژوهش اهمیت زیادی می‌دهند و یکی از وظایف اصلی این کتابخانه‌ها، گردآوری، سازماندهی و اشاعه‌ی منابع اطلاعاتی برای پژوهشگران می‌باشد تا بتوانند برای انجام پژوهش‌های خویش از این منابع بهره گیرند. به عبارت دیگر در مراکز تحقیق و توسعه کتابخانه به عنوان قلب آن مراکز عمل می‌کند (مرادی مقدم، 1386) در نتیجه کتابخانه‌های مراکز تحقیق و توسعه نقش بسیار مهمی در توسعه اقتصادی و صنعتی یک کشور می‌توانند ایفا کنند. در صورتی که این کتابخانه‌ها نتوانند از عهده‌ی وظایف خود به خوبی برآیند فرایند تحقیق و توسعه که رسالت اصلی این مراکز است دچار مشکل خواهد شد.

 

 

از آنجا که رسالت هر نظام اطلاع‌رسانی تسریع بهره‌گیری از اطلاعات برای استفاده‌کنندگان است، شناخت استفاده‌کننده، نیازهای وی و روش‌هایی که جهت کسب اطلاع به کار می‌گیرد، ضروری است. پویایی هر کتابخانه بستگی به میزان استفاده از منابع اطلاعاتی موجود در آن دارد و میزان استفاده از منابع اطلاعاتی هر کتابخانه نمایانگر میزان ارزشمندی و مفید بودن مجموعه منابع آن کتابخانه می‌باشد (جباری، 1374، ص 4). آگاهی از میزان ‌استفاده‌ی کاربران از منابع اطلاعاتی موجود در کتابخانه گامی مثبت در جهت ارتقا کیفیت خدمات و منابع موجود در آن می‌باشد (محمدی، 1382). یکی از گروه‌های مهم استفاده‌کننده‌ی اطلاعات علمی، فنی و تخصصی را متخصصان تشکیل می‌دهند. اهمیت دسترسی موثر این گروه به اطلاعات و نقشی که آنان در توسعه صنعتی و فنی هر کشور دارند، موجب مطالعات بسیار بر روی منابع و روش‌های کسب اطلاع این گروه در کشورهای مختلف جهان شده است. عدم شناخت صحیح جامعه‌ی استفاده‌کننده و نیازهای آن، اغلب موجب گمراهی مسئولین کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی می‌شود و احتمال دست نیافتن به اهداف نظام اطلاع‌رسانی را بسیار زیاد می‌کند. هدف هر سازمان و مرکز اطلاع‌رسانی رفع نیازهای استفاده‌کنندگان است و در صورتی که این مراکز شناخت کامل از مراجعان، روش‌ها و منابع مورد نیاز آنان داشته باشند می‌توانند با تصمیم‌گیری‌های درست از صرف بودجه‌های غیرضروری و خرید‌های نادرست منابع کاسته و با مطالعه روش‌ها و عادات استفاده‌کنندگان، از مشکلات آنان در راه دسترسی به اطلاعات آگاه شده و در نوع خدمات و نحوه ارائه آنها تغییرات لازم را اعمال نمایند (سلیمی، 1380).

 

 

در ایران، صنعت خودرو از جمله اولین و مهمترین صنایع غیر نفتی بوده است که وارد کشور شد و برنامه‌ریزی‌ها و سرمایه‌گذاری‌های کلانی در مورد آن انجام گرفته است. به همین دلیل این صنعت همواره با اهمیت و مورد توجه مدیران ارشد و سیاستگذاران بوده است. همچنین این صنعت به لحاظ ویژگی‌هایی همچون سطح بالای اشتغال‌زایی، میزان نقدینگی و سرمایه در گردش حجیم، وجود صنایع جنبی گسترده، وجود بازار گسترده و نهایتاً فناوری سطح بالای آن اهمیت ویژه‌ای جهت توسعه فناورانه‌ی صنعت کشور دارد (ملائی، 1373، ص2). در حال حاضر صنایع خودروی ایران برای بهبود کمی و کیفی محصولات و خدماتشان مراکز تحقیق و توسعه ایجاد کرده‌اند. متخصصان، پژوهشگران، و نخبگان صنعت خودروی ایران در این مراکز مشغول فعالیت هستند که طبیعتاً نیازهای اطلاعاتی متعدد و متنوعی دارند. در این مراکز کتابخانه‌هایی ایجاد شده است که باید پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی متخصصان این مراکز باشند. هیچ مرکز تحقیقاتی و اجرایی بدون برخورداری از یک کتابخانه مجهز با منابع کافی و روزآمد، و کتابداران توانا قادر به ادامه‌ی پژوهش یا انجام درست امور خود نمی‌باشد. اما، متاسفانه به نظر می‌رسد در این مراکز توجه کافی به کتابخانه‌ها صورت نگرفته است و این کتابخانه‌ها آن طور که انتظار می‌رود پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی متخصصان نیستند. به نظر می‌رسد متخصصان به دلیل عدم تامین اطلاعات مورد نیازشان از طریق کتابخانه، از کتابخانه فاصله گرفته‌اند و نیازهای اطلاعاتی خود را به روش‌های دیگری، از جمله اینترنت، برطرف می‌کنند. در این پژوهش میزان استفاده‌ی متخصصان از کتابخانه‌های این مراکز مورد بررسی قرار خواهد گرفت تا مشخص شود عملکرد این کتابخانه‌ها در پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی کاربرانشان چگونه بوده است. همچنین روش‌های کسب اطلاعات توسط متخصصان و میزان رضایت آنها از کتابخانه بررسی خواهد شد.

 

 

کتابخانه‌ها، بدون شناخت کافی از کاربران خود نمی‌توانند خدمات مناسبی ارائه کنند و اغلب در امر اطلاع‌رسانی دچار مشکلات و کاستی‌هایی می‌گردند. به همین دلیل نتیجه‌ی این پژوهش می‌تواند راه حل‌هایی را به مدیران کتابخانه‌های این مراکز جهت اصلاح روش‌ها و خدمات اطلاع‌رسانی ارائه کرده و به شناخت روش‌های درست و سریع جستجوی اطلاعات و اهداف و انگیزه‌های مراجعان و الگوهای رفتاری آنان در امر اطلاع‌یابی کمک نماید.

 

 

1-2 اهداف

 

 

هدف اصلی از انجام این پژوهش بررسی میزان استفاده‌ی متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران از کتابخانه‌های تخصصی این مراکز است. اهداف فرعی این پژوهش عبارتند از:

 

 

 

1. بررسی چگونگی برآورده شدن نیازهای اطلاعاتی متخصصان مراکز تحقیق و توسعه صنعت خودروی ایران

 

 

1. تعیین میزان رضایت متخصصان صنعت خودروی ایران از کتابخانه‌های وابسته

 

 

 

1-3 تعاریف عملیاتی

 

 

مراکز تحقیق و توسعه صنعت خودرو: در این پژوهش منظور از مراکز تحقیق و توسعه، شرکت‌‌های وابسته به صنایع خودروسازی هستند که وظیفه انجام تحقیق و توسعه در زمینه‌ی صنعت مربوطه را به عهده دارند. در حال حاضر در ایران سه مرکز تحقیق و توسعه فعال وجود دارد که وابسته به دو شرکت خودروسازی ایران‌خودرو و سایپا هستند.

 

 

متخصصان: افرادی هستند که در مراکز تحقیق و توسعه صنعت خودروی ایران مشغول به کار هستند و در فرایند تحقیق و توسعه نقش دارند.

 

 

ایپکو: شرکت تحقیق، طراحی و تولید موتور ایران‌خودرو که به عنوان مرکز تحقیق و توسعه در زمینه تخصصی موتور خودرو فعالیت می‌کند. این شرکت زیرمجموعه شرکت خودروسازی ایران‌خودرو می‌باشد و به اختصار ایپکو نامیده می‌شود.

 

 

ان.پی.دی: مرکز طراحی و توسعه محصولات جدید ایران‌خودرو که به عنوان مرکز تحقیق و توسعه شرکت خودروسازی ایران‌خودرو فعالیت می‌کند و به اختصار ان.پی.دی نامیده می‌شود.

 

 

سایپا: مرکز تحقیقات و نوآوری سایپا که به عنوان مرکز تحقیق و توسعه شرکت خودروسازی سایپا مشغول فعالیت است. در این پژوهش این مرکز به اختصار سایپا نامیده می‌شود.

 

 

1-4 پرسش‌های اساسی

 

 

 

1. متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران چگونه و با استفاده از چه روش‌هایی به اطلاعات مورد نیاز خود دست می‌یابند؟

 

 

1. هدف متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران از استفاده از کتابخانه‌های وابسته چیست؟

 

 

1. متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران در دستیابی به اطلاعات مورد نیاز خود با چه مشکلاتی مواجه هستند؟

 

 

1. میزان استفاده‌ی متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران از منابع چاپی و الکترونیکی موجود در کتابخانه‌های وابسته چقدر است؟

 

 

1. متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران از کدام نوع از منابع بیشتر استفاده می‌کنند؟ کتاب‌ها، مقالات، استانداردها و …؟

 

 

1. منابع اطلاعاتی موجود در کتابخانه‌های مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران تا چه میزان نیازهای اطلاعاتی متخصصان را برآورده می‌کند؟

 

 

1. میزان رضایت متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران از استفاده از کتابخانه‌های وابسته چقدر است؟

 

 

1. راهکارهای پیشنهادی متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران در ارتباط با بهبود خدمات کتابخانه‌های وابسته چیست؟

 

 

 

1-5 فرضیه‌ها

 

 

 

1. بین میزان برآورده شدن نیازهای اطلاعاتی متخصصان و سطح تحصیلات آنها همبستگی وجود دارد.

 

 

1. بین میزان برآورده شدن نیازهای اطلاعاتی متخصصان و سابقه‌ی کاری آنها همبستگی وجود دارد.

 

 

1. بین میزان رضایت متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران از کتابخانه‌های وابسته و میزان استفاده از کتابخانه همبستگی وجود دارد.

 

 

1. بین سطح تحصیلات متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران و میزان استفاده‌ی آنها از کتابخانه‌های وابسته همبستگی وجود دارد.

 

 

1. بین سابقه کاری متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران و میزان استفاده‌ی آنها از کتابخانه‌های وابسته همبستگی وجود دارد.

 

 

1. بین متخصصان مراکز تحقیق و توسعه‌ی صنعت خودروی ایران با رشته‌های تحصیلی متفاوت از لحاظ میزان استفاده‌ی آنها از کتابخانه‌های وابسته تفاوت معنی داری وجود ندارد.

 

 

 

2-1 مقدمه

 

 

کتابخانه‌ها نظام‌های اطلاعاتی پویایی هستند که مهمترین کارکرد آنها پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی استفاده‌کنندگان است. امروزه تعداد و میزان توسعه‌ی کتابخانه‌ها یکی از شاخص‌های توسعه‌یافتگی کشورها به حساب می‌آید، لذا پرداختن به این مقوله می‌تواند تاثیر بسزایی در رشد و توسعه‌ی کشور داشته باشد. از میان انواع کتابخانه‌ها، کتابخانه‌های تخصصی به دلیل نقش و جایگاه ویژه‌ای که دارند از اهمیت خاصی برخوردارند. بخش اول این فصل به کتابخانه‌های تخصصی اختصاص داده شده است و در آن ضمن بیان تعاریف، اهداف و وظایف کتابخانه‌های تخصصی، جامعه‌ی استفاده‌کننده از کتابخانه‌های تخصصی به طور کامل تشریح شده است. در ادامه خدماتی که کتابخانه‌های تخصصی به استفاده‌کنندگان ارائه می‌کنند به گونه‌ای مختصر بررسی شده و در انتها نیز استانداردهای کتابخانه‌های تخصصی در ایران بیان شده است.

 

 

هدف اصلی کتابخانه‌ها پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی استفاده‌کنندگان است. به همین دلیل یکی از روش‌های ارزیابی کتابخانه‌ها، بررسی استفاده‌کنندگان می‌باشد که انواع و روش‌های گوناگونی دارد. در بخش دوم بررسی استفاده‌کنندگان به عنوان روش پژوهش به طور کامل تشریح شده است.

 

 

سپس به بررسی تحقیق و توسعه و نقش اطلاعات در آن پرداخته و اطلاعات صنعتی به عنوان اصلی‌ترین نوع اطلاعات مورد نیاز در واحدهای تحقیق و توسعه صنعتی توضیح داده شده است.

 

 

صنعت خودرو در هر کشوری از صنایع مادر به حساب می‌آید. در کشور ما نیز صنعت خودرو از جمله اولین و مهمترین صنایع غیرنفتی بوده است. در بخش چهارم ضمن پرداختن به صنعت خودرو و نقش آن در توسعه‌ی اقتصادی، اهمیت تحقیق و توسعه در این صنعت تشریح شده است. سپس سه مرکز تحقیق و توسعه در صنعت خودروی ایران که جامعه‌ی این پژوهش هستند، معرفی شده‌اند.

 

 

در پایان نیز سعی شده است پیشینه‌های مرتبط با این پژوهش در ایران و جهان بررسی شود و جایگاه این پژوهش در ارتباط با پژوهش‌های گذشته مشخص شود.

 

 

2-2 تعاریف و مفاهیم کتابخانه‌های تخصصی

 

 

در متون گوناگون اصطلاحات مختلفی برای کتابخانه‌های تخصصی به کار رفته است: کتابخانه‌های اختصاصی، کتابخانه‌های پژوهشی، مرکز اطلاعات، کتابخانه تخصصی تحقیقاتی، و مرکز خدمات اطلاع‌رسانی (مدیرامانی، 1381-1385: 1457-1459).

 

 

همچنین تعاریف متعددی برای کتابخانه‌های تخصصی ارائه شده است. برخی از آنها عبارتند از:

 

 

«کتابخانه‌ی تخصصی واحدی است از یک سازمان که هدف آن فراهم ساختن اطلاعات خاص برای پیشرفت کار سازمان یا برای گروه محدودی است. کتابخانه‌های تخصصی بر حسب سیاست‌ها، روش‌ها و مجموعه‌های مختلفی که دارند به چند نوع تقسیم می‌شوند: کتابخانه‌های شرکت‌های صنعتی، کتابخانه‌های دولتی و سازمان‌های وابسته، کتابخانه‌های انجمن‌های حرفه‌ای مانند کانون وکلا، موسسات تحقیقاتی مستقل، کتابخانه‌های موسسات بازرگانی مانند بانک‌ها و جز آن» (سلطانی و راستین، 1379: 334-335).

 

 

همچنین کتابخانه‌ی تخصصی عبارت است از «کتابخانه‌های تحقیقاتی که با مجموعه‌‌های تخصصی خود خدمات اطلاعاتی ویژه‌ای را به گروهی از کاربران و پژوهشگران ارائه می‌دهند. این اصطلاح مراکز خدمات اطلاع‌رسانی را نیز دربرمی‌گیرد» (تعاونی، 1381: 1).

 

 

با بررسی تعاریف مختلف می‌توان نتیجه گرفت که کتابخانه‌های تخصصی از عناصر مهمی تشکیل شده‌اند:

 

 

 

1. مجموعه‌ی اطلاعاتی خاص

 

 

1. استفاده‌کنندگان خاص

 

 

1. نیازهای خاص

 

 

1. قابلیت پاسخگویی سریع و دقیق (روشن‌بین، 1379: 20).

 

 

 

کتابخانه‌های تخصصی، به تناسب زمینه‌های فعالیت سازمان مادر و نیازهای اطلاعاتی استفاده‌کنندگان، انواع گوناگونی دارند. همچنین این کتابخانه‌ها معمولاً مواد و منابع ویژه‌ای را نگهداری می‌کنند. هر کتابخانه بنا به نیاز خود ممکن است از برخی از انواع منابع زیر نگهداری کند:

 

 

 

1. کتاب، جزوه، پیش‌نویس‌ها، ترجمه‌ها، پایان‌نامه‌ها

 

 

1. پیایندها شامل نشریات ادواری، چکیده‌نامه‌ها، نمایه‌نامه‌ها

 

 

1. سالنامه‌ها، گزارش‌ها، راهنماها، فهرست‌ها، دستنامه‌ها

 

 

1. گزارش‌های فنی درون سازمانی یا برون سازمانی

 

 

1. یادداشت‌های تحقیقی و نمونه‌های آزمایشگاهی

 

 

1. اختراع‌نامه‌ها، پروانه‌های ثبت اختراع، رهنمودها و استانداردها

 

 

1. مواد دیداری و شنیداری

 

 

1. مجموعه‌های خاص (مانند نقشه، نت موسیقی، نسخ خطی، قانون‌نامه‌ها، بریده جراید، و میکروفرم‌ها)

 

 

1. منابع الکترونیکی و چندرسانه‌ای‌ها

 

 

1. منابع و اسناد آرشیوی خاص و… (تعاونی، 1381: 63).

 

 

 

2-2-1 تاریخچه‌ی کتابخانه‌های تخصصی در جهان و ایران

 

 

در متون گوناگون از کتابخانه‌های متفاوتی به عنوان اولین کتابخانه‌ی تخصصی جهان نام برده شده است. شاید بتوان ادعا نمود که اولین کتابخانه‌ی تخصصی، مجموعه‌ی الواح گلی بود که در زمان حکومت آشور بانی‌پال پادشاه آشور در نینوا گردآوری گردید و سازماندهی شد. آشور بانی‌پال مقرر نمود که مجموعه‌ای حاوی حدوداً 20 هزار لوح گلی به صورت سازمان‌یافته و منظم در محلی خاص مستقر شود. اگر امروزه ما دو ویژگی مشترک کتابخانه‌های تخصصی یعنی موضوع خاص و استفاده‌کنندگان خاص را مورد قبول قرار دهیم، مجموعه‌ی الواح گلی آشور بانی‌پال در حقیقت اولین کتابخانه‌ی تخصصی بود که در تاریخ تمدن بشر پدیدار شد (روشن‌بین، 1379: 18).

 

 

دایره‌المعارف امریکانا نیز نخستین کتابخانه‌های تخصصی جهان را کتابخانه‌ی تخصصی دارویی پاریس (تأسیس 1570) و کتابخانه‌ی پزشکی کالج مارشال در شهر آبردین اسکاتلند (1593) می‌داند.

 

 

مزینانی معتقد است که از نظر تاریخی می‌توان کتابخانه‌های مذهبی و موارد مشابه را که در یک زمینه‌ی خاص فعالیت می‌کردند کتابخانه‌ی تخصصی به حساب آورد. ولی کتابخانه‌های تخصصی به مفهوم امروزی پس از انقلاب صنعتی در اروپا و به‌ویژه در انگلستان و آلمان شکل گرفت و به تدریج در اواخر قرن نوزدهم تعداد آنها افزایش یافت (مزینانی، 1379: 195).

 

 

تحولات علمی و فنی شگرف قرن‌های هجدهم و نوزدهم در افزایش دانش صنعتی و علمی تأثیر بسزایی داشت. تولید و تکثیر منابع چاپی موجب افزایش حجم اطلاعات شد و به ‌دنبال آن ضرورت سازماندهی و کنترل مطلوب اطلاعات، به‌ویژه در حوزه صنعت و تجارت مطرح شد. از این‌رو، پس از جنگ جهانی اول و در فاصله سال‌های 1914 تا 1920، کتابخانه‌های تخصصی گسترش یافتند. قبل از 1914 عبارت کتابخانه‌ی تخصصی برای مجموعه‌ای در رشته‌ای خاص و محدود به‌کار می‌رفت که توسط یک سازمان، انجمن، شخص، یا دانشکده حمایت می‌شد. بعد از جنگ این مفهوم گسترش یافت و به‌ مجموعه‌ی جامع منابع غیرکتابی به زبان‌های مختلف، به ‌همراه طبقه‌بندی اختصاصی و نمایه‌سازی اطلاق شد. این پیشرفت نتیجه‌ی پیدایش سازمان‌های جدید دولتی، بازرگانی، و صنفی بود (مدیرامانی، 1381-1385: 1457-1459).

 

 

در اوایل دهه 1900، جان کاتن دانا، کتابدار کتابخانه عمومی نیوآرک در ایالت نیوجرسی امریکا، با این اعتقاد که برای جوابگویی به نیازهای بخش صنعت و تجارت مجموعه‌های تخصصی مورد نیاز است، انجمن کتابخانه‌های تخصصی (اس.ال.اِی.) را تأسیس کرد. بعدها در 1924، در بریتانیا نیز انجمنی مشابه آن با نام انجمن کتابخانه‌های تخصصی و مراکز اطلاع‌رسانی (اسلیب) ایجاد شد. در ابتدا، اکثر کتابخانه‌های تخصصی در حوزه صنعت و تجارت فعالیت می‌کردند، ولی بعد از جنگ جهانی دوم، در حوزه علوم و فنون نیز کتابخانه‌هایی تأسیس شد (مدیرامانی، 1381-1385: 1457-1459).

 

 

در ایران کتابخانه‌های تخصصی به مفهوم امروزی آن در دهه‌ی اول قرن چهاردهم هجری شکل گرفتند. قبل از این تاریخ تعداد بسیار زیادی کتابخانه‌های تخصصی در زمینه‌ی علوم دینی و مذهبی در سراسر ایران وجود داشت. به هر حال اگر بتوان کتابخانه‌ی مجلس را که دارای منابع و مراجع حقوقی و سیاسی است به عنوان کتابخانه‌ی تخصصی در نظر گرفت باید گفت که این کتابخانه اولین کتابخانه‌ی تخصصی ایران بوده است. بعدها در سال 1313 کتابخانه‌ی وزارت امور خارجه تاسیس شد که دارای منابع و مدارک مربوط به علوم سیاسی و روابط بین‌الملل بود. سپس با شکل‌گیری وزارتخانه‌های متعدد، هر یک از آنها برای خود کتابخانه‌ای تخصصی ایجاد کردند. در سال 1330 کتابخانه‌ی مجلس سنا تاسیس شد که دارای منابع و مدارک جالبی در زمینه‌ی ایرانشناسی بود. در سال 1340 کتابخانه‌ی بانک مرکزی با مجموعه‌ای در زمینه‌ی امور مالی و بانکداری تاسیس شد. در دهه‌ی چهل و پنجاه به تدریج بر تعداد کتابخانه‌های تخصصی ایران افزوده شد، به نحوی که تمامی وزارتخانه‌ها، موسسات دولتی و پژوهشگاه‌های وابسته به دولت دارای کتابخانه‌های تخصصی گردیدند (مزینانی، 1379: 197).

 

 

2-2-2 انواع کتابخانه‌های تخصصی

 

 

هر سازمانی اهداف و وظایف و کارکردهای خاص خود را دارد و از این نظر با دیگر سازمان‌ها متفاوت است. بنابراین کتابخانه‌های تخصصی را می‌توان بر اساس کارکرد سازمان مادر به انواع صنعتی، بازرگانی، حرفه‌ای، و دولتی تقسیم کرد (مختاری معمار، 1374: 115). هر یک از انواع کتابخانه‌های تخصصی، با توجه به وظایف و نیازهای اطلاعاتی سازمان مادر، منابع و خدمات متفاوتی دارد. مثلاً در یک کتابخانه‌ی تخصصی صنعتی نقشه‌ها و گزارشات فنی از اهمیت زیادی برخوردار هستند و برای سازماندهی آنها باید دقت زیادی صرف شود، در حالی‌که در یک کتابخانه‌ی تخصصی دولتی ممکن است گزارشات دولتی از اهمیت خاصی برخوردار باشند. کتابخانه‌های تخصصی که در این پژوهش مورد بررسی قرار می‌گیرند از نوع کتابخانه‌های تخصصی صنعتی هستند.

 

 

2-2-3 اهداف و وظایف کتابخانه‌های تخصصی

 

 

کتابخانه‌های تخصصی معمولاً در خدمت یک سازمان دولتی یا خصوصی، یک نهاد فرهنگی، یک مرکز علمی و به طور کلی در خدمت سازمان‌هایی هستند که برای انجام ماموریت خاص خود نیاز به اطلاعات دارند. به همین علت است که ماهیت وظایف و مدیریت در یک کتابخانه‌ی تخصصی بسیار متفاوت از سایر کتابخانه‌هاست (روشن‌بین، 1379: 20). مهمترین هدف کتابخانه‌های تخصصی رفع نیازهای ویژه‌ی سازمان است. این نوع کتابخانه، به تحقیق و کسب اطلاع و آموزش اختصاص دارد و برای تفریح و تفنن کارکنان سازمان ایجاد نشده است.

 

 

کتابخانه‌های تخصصی علاوه بر آنکه از نظر نوع استفاده‌کنندگان با سایر کتابخانه‌ها متفاوتند از نظر وظایف، مواد مجموعه، روش‌های انتخاب و فراهم‌آوری، و خدماتی که ارائه می‌کنند نیز با انواع دیگر کتابخانه‌ها اختلاف دارند. هدف یک مجموعه‌ی تخصصی آن است که قطعاً مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین در یک کتابخانه‌ی تخصصی باید این اطمینان به وجود آید که مجموعه‌ی گردآوری شده، توصیف و تحلیل گردد، به نمایش گذارده شود، فهرست‌نویسی و آماده‌سازی شود و نهایتاً اطلاعات آن اشاعه گردد (روشن‌بین، 1379: 20-22). پایداری و پویایی کتابخانه‌های تخصصی مستلزم فراهم‌آوری اطلاعات دقیق، جامع، روزآمد، و مناسب؛ و ارائه‌ی خدمات سریع به گونه‌ای است که استفاده‌کنندگان بتوانند از پیشرفت‌های چشمگیر در زمینه‌ی موضوعی خود آگاه شوند؛ همچنین کتابخانه‌ی تخصصی باید با مجموعه‌سازی مناسب الهام بخش انگیزه‌های تحقیقاتی آنان شود (مدیرامانی، 1381-1385: 1457-1459)

 

 

از موارد مهم در کتابخانه‌های تخصصی مدت زمانی است که استفاده‌کننده صرف جستجو و بازیابی اطلاعات می‌کند. زیرا متخصصان سازمان وقت بسیار باارزشی دارند و کتابخانه موظف است از هدر رفتن وقت آنها جلوگیری کند (افراشته‌فرد، 1384: 16).

 

 

اهدافی که یک کتابخانه تخصصی دنبال می‌کند عبارتند از:

 

 

 

1. کمک به ارتقای فعالیت‌های پژوهشی، آموزشی، فرهنگی، و تولیدی سازمان مادر از طریق تامین نیازهای اطلاعاتی کاربران با بکارگیری شیوه‌های نوین کتابداری و اطلاع‌رسانی

 

 

1. کمک به ارتقای دانش تخصصی کاربران کتابخانه و کارکنان سازمان مادر با استفاده از فناوری‌های پیشرفته‌ی اطلاعاتی (تعاونی، 1381: 55)

 

 

 

وظایف گوناگونی برای کتابخانه‌های تخصصی در نظر گرفته شده است. از آن جمله است:

 

 

بررسی و ارزشیابی نشریات جاری، ارزشیابی تحقیقات انجام شده و فعالیت‌های مقامات مخصوص؛ سازمان دادن اطلاعات چاپی و غیر چاپی مربوطه؛ جمع کردن نشریات و اطلاعات از داخل و خارج کتابخانه و انتشار این اطلاعات که اغلب به 

 

 

 

 

1-7متغییرهای اساسی پژوهش……………………………………………………………………………………………………….6

 

 

1-8تعاریف مفهومی و عملیاتی اجزای پژوهش………………………………………………………………………………..6

 

 

1.روش سنجش منابع و نظام های الکترونیکی …………………………………………………………………………………………….6

 

 

2.شاخص ای-متریک………………………………………………………………………………………………………………………………..7

 

 

3.مقاله تمام متن……………………………………………………………………………………………………………………………………….7

 

 

4.هزینه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………7

 

 

5.سودمندی……………………………………………………………………………………………………………………………………………..7

 

 

6.کاربران…………………………………………………………………………………………………………………………………………………7

 

 

7. کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری…………………………………………………………………………..7

 

8 .میزان استفاده………………………………………………………………………………………………………………………………………..7

 

 

9 .پایگاه های اطلاعاتی……………………………………………………………………………………………………………………………..7

 

 

10 .ضریب تاثیر……………………………………………………………………………………………………………………………………….7

 

 

11. حوزه های موضوعی…………………………………………………………………………………………………………………………..8

 

فصل دوم:مروری بر ادبیات تحقیق و پیشینه تحقیق

 

 

2-1 مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………..10

 

 

2-2 کتابخانه ها در عصر چاپی…………………………………………………………………………………………………….10

 

 

2-3 چالش های جدید کتابخانه ها در انقلاب رقومی……………………………………………………………………..11

 

 

2-4 ماهیت سنجش منابع و نظام های الکترونیکی………………………………………………………………………….12

 

 

2-5 مروری اجمالی بر پایگاههای اطلاعاتی…………………………………………………………………………………..12

 

 

2-6  نگاهی اجمالی بر استانداردهای سنجش منابع و نظام های الکترونیکی………………………………………15

 

 

2-7 ضرورت سنجش منابع و نظام های الکترونیکی……………………………………………………………………….23

 

 

2-8 ضرورت سنجش هزینه های منابع و نظام های الکترونیکی………………………………………………………24

 

 

2-9 پیشینه پژوهش………………………………………………………………………………………………………………….. 25

 

 

الف.پیشینه پژوهش در ایران……………………………………………………………………………………………25

 

 

ب .پیشینه پژوهش در خارج از ایران……………………………………………………………………………….29

 

 

2-10 جمع بندی پیشینه های پژوهش…………………………………………………………………………………………..31

 

 

 

فصل سوم: روش اجرای پایان نامه

 

 

3-1 مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………….35

 

 

3-2 روش پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………35

 

 

3-3 جامعه آماری پژوهش…………………………………………………………………………………………………………35

 

 

3-4 ابزار گردآوری داده…………………………………………………………………………………………………………….36

 

 

3-5 روش تجزیه و تحلیل داده…………………………………………………………………………………………………..37

 

 

1.جمع آوری داده ها…………………………………………………………………………………………………….37

 

 

2.آماده سازی داده ها……………………………………………………………………………………………………37

 

 

3.تجزیه و تحلیل داده ها………………………………………………………………………………………………37

 

 

3-6. محدودیتهای پژوهش……………………………………………………………………………………………………….39

 

 

فصل چهارم:تجزیه و تحلیل داده ها

 

 

4-1 مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………….42

 

 

4-2 تجزیه و تحلیل داده ها……………………………………………………………………………………………………….42

 

 

4-3 فرضیه اول: میزان استفاده از پایگاههای اطلاعاتی الکترونیکی، در حوزه های مختلف موضوعی، متفاوت است…………………………………………………………………………………………………………………………… 63

 

 

4-4 فرضیه دوم: بین میزان استفاده از مجلات الکترونیکی و ضریب تاثیر آنها رابطه وجود دارد……………70

 

 

4-5 فرضیه سوم: میزان استفاده از پایگاه ها اطلاعاتی الزویراز سایر پایگاهها بیشتر بوده است………………71

 

 

4-6 فرضیه چهارم: هزینه های صرف شده جهت خرید پایگاههای اطلاعاتی ، سودمند بوده است………..73

 

 

فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات

 

 

5-1مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………76

 

 

5-2 بحث و نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………….. 76

 

 

5-3 سوال اول پژوهش: میزان استفاده از پایگاههای اطلاعاتی کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری بین سالهای 1384 الی 1391 چه اندازه است؟…………………………………………………………..76

 

 

5-4 سوال دوم پژوهش: آیا میان مجلاتی که ضریب تاثیر بالایی دارند و استفاده از انها در این پایگاهها، رابطه وجود دارد؟……………………………………………………………………………………………………………………  77

 

 

5-5 سوال سوم پژوهش: کدام پایگاه اطلاعاتی میان کاربران پرنفوذ می باشد؟…………………………………..77

 

 

5-6 سوال چهارم پژوهش: آیا هزینه های صرف شده جهت خرید پایگاههای اطلاعاتی کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری سودمند بوده است؟……………………………………………………………. 77

 

 

5-7 آزمون فرضیه ها………………………………………………………………………………………………………………..77

 

 

5-8 فرضیه اول پژوهش: میزان استفاده از پایگاه های اطلاعاتی الکترونیکی، در حوزه های موضوعی متفاوت است…………………………………………………………………………………………………………………………….77

 

 

5-9 فرضیه دوم پژوهش: بین میزان استفاده از مجلات الکترونیکی و ضریب تاثیر آنها رابطه وجود دارد.77

 

 

5-10فرضیه سوم پژوهش: میزان استفاده از پایگاه اطلاعاتی الزویر از سایر پایگاهها بیشتر بوده است…..78

 

 

5-11فرضیه چهارم پژوهش: هزینه های صرف شده برای خرید پایگاههای اطلاعاتی، سودمند بوده است78

 

 

5-12 نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………………..78

 

 

5-13پیشنهاداتی جهت اجرای پژوهش…………………………………………………………………………………………78

 

 

5-14پیشنهادهایی برای پژوهش های آتی…………………………………………………………………………………….79

 

 

فهرست منابع……………………………………………………………………………………………………………………………80

 

 

چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………………..86

 

 

عنوان به انگلیسی……………………………………………………………………………………………………………………..87

 

 

مقدمه

 

 

      پیشرفتهای سریع فناوری اطلاعات و ارتباطات و کاربرد وسیع آن در تمامی ابعاد زندگی، جامعه امروز را با تغییراتی بی سابقه مواجه کرده است.آهنگ شتاب در زندگی، تجربه های روزمره، و برنامه های زمانی معمول انسانها چنان دگرگون شده اند که در هیچ برهه ای از تاریخ مانند آن پیدا نمی شود.کتابخانه ها نیز در ابتدا فناوری اطلاعات را برای تسریع کارهای روزمره و کاهش هزینه های عملیات خود به کار گرفتند.(علیدوستی. 1385، 15)

 

 

      امروزه کتابخانه ها تنها مخزنی برای نگهداری کتابها نیستند و کتابداران می کوشند تا در قبال هزینه هایی که جامعه به کتابخانه ها می پردازد، خدمات کتابداری و اطلاع رسانی را به بهترین شکل ارائه دهند.همچنین کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی عمدتاً بخشی از سازمان ها و نهادهای بزرگتر هستند و لذا باید پاسخگوی مراجع بالاتر در مورد بودجه و عملکرد خود باشند.به همین دلیل لازم است کتابداران و مدیران کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی، پیوسته امکانات و خدمات مراکز متبوع خود را از نظر کیفی و کمی مورد ارزیابی قرار دهند.پرس(2004) نیز بر استفاده از ابزارهای سنجش کیفی در کتابخانه ها تاکید و نیز بر این نکته اذعان دارد که برای این سنجش  ها در کشورهای مختلف نیاز به عملکردها و روش های اجرایی متفاوتی می باشد.

 

 

      کتابخانه های پیشین محیطی فیزیکی بودند که به تدریج تغییر یافتند و کم کم انواع جدیدی از مجموعه ها و خدمات ظهور یافتند که عمدتاً در پاسخ به توسعه جدیدترین قالب ها و اطلاعات انجام شد.وقتی که پیشرفت های حاصل از فن آوری های رقومی مربوط به اواخر قرن 20، در تمامی جنبه های کتابخانه های امروزی نفوذ کردند، برجسته ترین دگرگونی های کتابخانه ای در نتیجه ظهور اینترنت به وقوع پیوست. در واقع اینترنت به بی رقیب ترین و مهم ترین رسانه ارتباطی موثر تبدیل شده است و تاثیر آن را می توان در همه جنبه های فرهنگ نوین و اقتصاد جهانی مشاهده نمود.اکنون اینترنت امکان انتشار و دسترسی به اطلاعات را در کمترین زمان و فارغ از محدودیت های حضور فیزیکی میسر ساخته است.اینترنت هم چنین امکان ثبت و تجزیه و تحلیل سریع داده ها را به روشی متفاوت از روش های شناخته شده پیشین به وجود آورده است.تا زمانی که این شبکه جهانی با ظهور پیشرفت های بیشتر در حیطه فن آوری های رایانه ای و رقومی کامل تر می شود، به شکل دهی روش اشاعه و کسب اطلاعات ادامه خواهد داد و از این رو به اصلی ترین عامل سریع رشد و تغییر در بخش هایی نظیر پزشکی، رسانه ها، پژوهش علمی، نشر و تجارت تبدیل خواهد شد.(وایت.2006،13)

 

 

      با ظهور انقلاب الکترونیکی، امروزه کتابخانه ها خدمات و منابع خود را در شکل های مختلف ارائه می
دهند: هم در قالب چاپی و هم در قالب الکترونیکی.به همین دلیل، کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی دیگر نمی توانند تنها بر میزان استفاده از منابع چاپی تکیه کنند.مدیران و کتابداران کتابخانه به اعداد و ارقام دقیقی درباره همه خدمات و منابع کتابخانه نیاز دارند تا مطلع شوند که کاربران چگونه و به چه میزان از منابع ارائه شده، استفاده می نمایند.یکی از دقیق ترین روش های تهیه آمارها و گزارش های مربوط به استفاده از منابع الکترونیکی، استفاده از روش سنجش منابع و نظام های الکترونیکی کاربران این منابع است(وایت، 2006،12).

 

 

      سنجش به طور کلی همان استانداردهای اندازه گیری اند.شاید محاسبه تعداد بازدیدها از یک وب سایت ساده ترین شکل سنجش منابع و نظام های الکترونیکی باشد.چنین محاسباتی ممکن است شامل تعداد دفعات دسترسی به یک صفحه وب، یا حجم بازدید از صفحه وب در یک روز یا هفته باشند.تعریف کلی تر و جامع تر سنجش منابع و نظام های الکترونیکی عبارت است از محاسبه میزان فعالیت و استفاده از اطلاعات شبکه ای.

 

 

      این تعریف عام از سنجش منابع و نظام های الکترونیکی به خاطر داده هایی است که درباره ی تعداد بازدیدکنندگان منحصر به فرد شناخته شده یک وب سایت، تعداد کل جستجو های ماهیانه در مورد واژه یا عبارتی خاص در پایگاه داده، میزان خریدهای پیوسته ویجت اکس و حجم کلی درخواست های شبکه ای که در یک ماه معین پاسخ داده شده اند، ارائه می شود.ارزش این داده ها در قابلیت گردآوری و مربوط ساختن آن ها نهفته است که به منظور کسب بینشی بهتر نسبت به نحوه تعامل و استفاده مردم یا گروه ها از اطلاعات یا خدمات قابل دسترسی در قالب های شبکه ای و الکترونیکی جمع آوری می شوند.(وایت، 2006،17)

 

 

      کتابخانه ها نیز درصدد هستند تا استفاده از سنجش منابع و نظام های الکترونیکی را عمدتاً به منظور مدیریت مجموعه و تنظیم بودجه آن بررسی کنند.

 

 

      در واقع بررسی تعداد دفعات استفاده و تعیین هزینه-سودمندی منابع اطلاعاتی الکترونیکی از جمله روشهای علمی در ارزیابی این نوع منابع شناخته شده اند، چرا که مجموعه خوب مجموعه ای است که جامعه استفاده کننده به واسطه ی آن بتواند نیازهای اطلاعاتی خود را رفع کند و در عین حال از لحاظ هزینه بیشترین صرفه جویی را موجب شود.(شهرزادی،1385،130)

 

 

1-2.بیان مساله

 

 

      در محیط های کاغذ مبنا، کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی حلقه مرکزی در زنجیر اطلاعات بوده اند.به هر حال، ما در کانون گذاری بنیادین قرار گرفته ایم که از رقومی شده اطلاعات حاصل آمده و همه اجزای زنجیره اطلاعات نیز در شرایط بی ثباتی قرار دارند.وظایفی که نویسندگان، ناشران، کتابداران و سایر فراهم آورندگان خدمات اطلاع رسانی بر عهده دارند در حال تغییر است و در بسیاری از موارد حد و مرزهایی که حدود وظایف آنها را معین می نمود، نامشخص و تیره تار گشته است.(دورنر، 2000،20)

 

 

      در طی 50 سال گذشته، رایانه و انقلاب ارتباطی، روش انجام امور در بسیاری از سازمان ها را شدیدآتغییر داده است. به گفته چارلز جان شر(2000) اکنون ما در یک جهان بدون سیم زندگی می کنیم، .با الگوهای قدیمی سیم های دوزوجی تلفن، کابل هم محور و فیبرهای نوری، شبکه های ارتباطی فیزیکی تقریباً در همه جای جهان وجود دارند و در مکان هایی که در دسترس نیستند می توان از ماهواره بهره گرفت.

 

 

      تاثیر فن آوری های جدید بر پیشرفت های آتی اغلب اشتباه برآورد می شود، و ابتکارات خلاقانه بشری به گونه ای است که ابزارهای حاصل، بیشتر برای اهدافی سوای آنچه که برای آن طراحی شده بودند به کار گرفته می شوند.با تحولات رقومی، اکنون می توان داده ها و اطلاعات را به هر گوشه جهان ارسال کرد و این موضوع برای تقریباً تمام بشریت و نیز کتابداران اهمیت زیادی دارد.اما بر خلاف بسیاری از پیش بینی ها- که استدلال می کنند ما در حال رسیدن به دوره خوش دستیابی ارزان همگانی هستیم-هنوز مسائل سیاسی، فرهنگی و مالی وجود دارندکه تحقق این امر را در بین بسیاری از اقشار اجتماع و بسیاری از نقاط جهان مانع می شود.شکاف و طبقه رقومی وجود دارد و می تواند برای فقرا، بیسوادان، و کسانی که در کشورهای در حال توسعه زندگی می کنند معایب بیشتری پدید آورد.

 

 

      یکی از ارکان اساسی در  کتابخانه های تخصصی وجود پایگاه ها و بانک های اطلاعاتی می باشد تا پژوهشگران و محققان بتوانند از آن بهره لازم را ببرند و از آخرین دستاوردهای علمی-تحقیقاتی مطلع شوند.

 

 

      دسترسی به پایگاه های اطلاعاتی یکی از وظایف اصلی و مهم کتابدار، در کتابخانه تخصصی است.چگونگی خرید این نوع منابع و آگاهی یافتن از اینکه جامعه کتابخانه از کدام پایگاه بیشترین استفاده را دارد امری است بدیهی و ضروری.

 

 

      یکی از دقیقترین و حیاتی ترین روش های تهیه آمارها و گزارش های مربوط به استفاده از منابع الکترونیکی، استفاده از روش سنجش منابع و نظام های الکترونیکی کاربران این منابع است. روش سنجش منابع و نظام های الکترونیکی کاربران طور خلاصه چنین تعریف می شود این عبارت را می توان این گونه تعریف کرد: محاسبه و ارزیابی میزان فعالیت و استفاده کاربران از اطلاعات شبکه ای و الکترونیکی.

 

 

      یکی از عوامل تاثیر گذار در خرید پایگاه های اطلاعاتی می توان به هزینه های مالی آن اشاره کرد.استفاده کارآمد از منابع، یکی از مهم ترین فعالیتهای مدیریتی در حوزه منابع در حال توسعه رقومی و ایجاد کتابخانه های رقومی است.تاریخ توسعه کتابخانه، نمونه هایی بسیار از کتابخانه هایی بزرگ دارد که از طریق بذل و بخشش خیرین یا عموم مالیات دهندگان و بدون توجه زیاد به هزینه-کارایی توسعه ایجاد شده اند: آندره کارنگی بین سالهای 1881 تا 1917، برای تاسیس 2509 کتابخانه 56 میلیون دلار اهدا کرد.

 

 

      مدیران امروزی با یازار اقتصادی جدیدی مواجه هستند که ، حتی در موارد نادری که بودجه فراوانی نیز وجود دارد، باید حتی از آخرین قطره ارزشمند منابع موجود استفاده نمایند تا بودجه را برای حال و آینده حفظ نمایند.اندازه گیری ارتباط بین سودمندی و هزینه،مبحث دشواری است و با خدمات رقومی این دشواری بیشتر شده و سودمندی اغلب به طور کامل حاصل نمی شود.به نظر می رسد که دست یافتن به نقطه تعادل هزینه و سودمندی میسر نباشد.هر کتابخانه برای برآورد هزینه و سودمندی معیار خاص خود را خواهد داشت و باید تا حد ممکن بکوشد- جه از طریق سنجه های توزینی و چه از طریق مقایسه مستقیم هزینه ها-این معیارها را به اصطلاحاتی قابل سنجش که قابل مقایسه نیز باشد تبدیل کند.

 

 

      جهت سنجش پایگاه ها و منابع اطلاعاتی الکترونیکی شاخص هایی وجود دارد که از جمله می توان به شاخص کانتر-سوشی و ای- متریک اشاره نمود.(دادخواه، 1389،14)

 

 

      شاخص ای-متریک یکی از جامع ترین شاخص ها جهت سنجش منابع طلاعاتی الکترونیکی است.در واقع استاندارد ای-متریک نوعی پیشرفت مداوم در تعیین کمیت و درک بهتر از تاثیر پدیدار شدن تکنولوژی های اطلاعاتی در خدمات و مجموعه کتابخانه ها محسوب می گردد.در این پژوهش برای سنجش پایگاه های اطلاعاتی از شاخص ای-متریک استفاده شده است.

 

 

      حال با توجه به موارد ذکر شده این سوال پیش می آید که مسئله ی اساسی این پژوهش این است که آیا هزینه های صرف شده جهت خرید پایگاه های اطلاعاتی کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری بر اساس شاخص ای-متریک سودمند بوده است؟

 

 

1-3.اهداف پژوهش

 

 

      1.ارزیابی میزان استفاده از پایگاه های اطلاعاتی  کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری
2. ارزیابی ارتباط میان مجلات با ضریب تاثیر بالا و استفاده کاربران از آنها در پایگاههای اطلاعاتی کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری

 

 

      3.دستیابی به پایگاه اطلاعاتی پر استفاده کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری
4.تحلیل هزینه- سودمندی پایگاه ها اطلاعاتی کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری در حوزه های مختلف موضوعی بر اساس شاخص ای-متریک

 

 

1-4.اهمیت و ضرورت پژوهش

 

 

      امروزه با گسترش منابع الکترونیکی و استفاده هر چه بیشتر از اینترنت و نشر الکترونیکی، و همچنین استفاده روزافزون کاربران به این نوع مواد نیاز به جمع آوری داده های آماری گسترش روزافزونی یافته است.طوری که مدیران و متخصصان با در نظر گرفتن آمارهای مربوط اقدام به تهیه و خرید منابع می کنند.

 

 

      ارزیابی های به دست آمده از آمارهای مربوطه می تواند مدیران کتابخانه ها را نسبت به وضعیت موجود آگاه نماید و تردیدی وجود ندارد که با استفاده از این روش منابعی برای کتابخانه تهیه می شود و یا تهیه نمی شود.

 

 

      یکی از شیوه های رایج در سنجش عملکرد کتابخانه ها انجام تحقیقات مالی است.به عقیده میچیل، تنیس و یافی(1978) به دلایلی لازم است که اینگونه تحقیقات بر روی انواع خدمات کتابخانه ها انجام گیرد.نخست اینکه مطالعات مالی میزان بازگشت سرمایه هایی که برای خدمات کتابخانه صرف شده و به عبارت دیگر میزان منافع و سودمندی اطلاعاتی را نشان می دهند.امروزه برای ارائه بهتر خدمات کتابخانه ای، به ارزیابی این حدمات نیاز داریم و به همین دلیل تحقیقات گوناگون از جمله تحلیل هزینه ها، هزینه-اثربخشی و سنجش کرایی که عمدتاً بر هزینه های صرف شده و بر اثر بخشی(کارایی)منابع و خدمات کتابخانه ها تاکید دارند، عمومیت و مقبولیت پیدا کرده اند.(دادخواه، 1389،12)

 

 

1-5.سوال های اساسی پژوهش

 

 

      1.میزان استفاده از پایگاه های اطلاعاتی کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری بین سالهای 1384 الی 1391 چه اندازه است؟

 

 

      2.آیا میان مجلاتی که ضریب تاثیر بالایی دارند و استفاده از آنها در پایگاههای مورد بررسی، رابطه وجود دارد؟

 

 

      3.کدام پایگاه اطلاعاتی میان کاربران پر استفاده می باشد؟

 

 

      4.آیا هزینه های صرف شده جهت خرید پایگاه های اطلاعاتی کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری سودمند بوده است؟

 

 

1-6.فرضیه ها ی پژوهش

 

 

1. 1. میزان استفاده از پایگاه های اطلاعاتی الکترونیکی، در حوزه های موضوعی متفاوت است.

 

1. بین میزان استفاده از مجلات الکترونیکی و ضریب تاثیر آنها رابطه وجود دارد.
   3. میزان استفاده از پایگاه اطلاعاتی الزویر از سایر پایگاهها بیشتر بوده است.
   4. هزینه های صرف شده برای خرید پایگاههای اطلاعاتی، سودمند بوده است.

 

1-7.متغیرهای اساسی پژوهش

 

 

      1.متغیر مستقل: عبارت است از بررسی هزینه-سودمندی پایگاه های اطلاعاتی کتابخانه پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری.

 

 

      2.متغیر وابسته: شاخص ای-متریک به عنوان متغیر وابسته به حساب می آید.

 

 

1-

 

 

 

 

2ـ6 مدل­های خواندن …………………………………………………………………………………………………………………..18

 

 

2ـ6ـ1 مدل بالابه پایین …………………………………………………………………………………………………………………19

 

 

2ـ6ـ2 مدل پایین به بالا ……………………………………………………………………………………………………………….20

 

 

2ـ6ـ3 مدل تعاملی………………………………………………………………………………………………………………………..20

 

 

2ـ6ـ4 مدل جبرانی تعاملی……………………………………………………………………………………………………………..20

 

 

2ـ6ـ5 مدل پیوند­گرا …………………………………………………………………………………………………………………….21

 

 

2ـ6ـ6 مدل متوازن ……………………………………………………………………………………………………………………….21

 

 

2ـ6ـ7 مدل کارایی کلامی ……………………………………………………………………………………………………………..22

 

 

 2ـ7 تعریف مطالعه ……………………………………………………………………………………………………………………..22

 

 

2ـ8 راهبرد­های مطالعه ………………………………………………………………………………………………………………….23

 

 

2-9 تفاوت بین خواندن و مطالعه……………………………………………………………………………………………………25

 

 

2-10عادت مطالعه………………………………………………………………………………………………………………………..26

 

 

2ـ11 مولفه­های عادت مطالعه…………………………………………………………………………………………………………28

 

 

2-12 روش­های جدید مطالعه ………………………………………………………………………………………………………38

 

 

2ـ12ـ1 روش SQ3R……………………………………………………………………………………………………………………39

 

 

2ـ12ـ2 روش SQ6R……………………………………………………………………………………………………………………40

 

 

2ـ12ـ3روشSQ4R……………………………………………………………………………………………………………………..42

 

 

2ـ10ـ4 روش SQ5R……………………………………………………………………………………………………………………42

 

 

2ـ12ـ5 روش مردر ……………………………………………………………………………………………………………………..43

 

 

2ـ12ـ6 روش آموزش دو جانبه …………………………………………………………………………………………………….44

 

 

2ـ12ـ7 روش مطالعه مشارکتی ……………………………………………………………………………………………………..45

 

 

2ـ12ـ8 روش پرسیدن دو جانبه ……………………………………………………………………………………………………46

 

 

2ـ12ـ9 روش خواندن انتقادی ……………………………………………………………………………………………………..47

 

 

2ـ13 پیشینه­های پژوهش …………………………………………………………………………………………………………….47

 

 

2ـ13ـ1 پیشینه­های داخل ایران……………………………………………………………………………………………………..47

 

 

2ـ13ـ2 پیشینه­های خارج از ایران ………………………………………………………………………………………………..56

 

 

2-14 استنتاج از پیشینه­های پژ.وهش…………………………………………………………………………………………….61

 

 

فصل سوم: روش پژوهش

 

 

3ـ1 مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………..63 2جمعیت آماری……………………………………………………………………………………………………………………………63

 

 

 

 

3-3 نمونه­ی آماری و شیوه نمونه­گیری و تعیین حجم نمونه……………………………………………………………….63

 

 

3-4روش تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………….64

 

 

3ـ5 ابزار جمع­آوری اطلاعات ………………………………………………………………………………………………………..65

 

 

3-6 شیوه­ی جمع­آوری اطلاعات……………………………………………………………………………………………………66

 

 

3-7 شیوه تجزیه و تحلیل داده­ها…………………………………………………………………………………………………….66

 

 

3-8 اعتبار و پایایی…………………………………………………………………………………………..…………………………..67

 

 

فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده­ها

 

 

4ـ1مقدمه……………………………………………………………………………………………..…………………………………….70

 

 

4ـ2 یافته­های توصیفی …………………………………………………………………………………………………………………70

 

 

4ـ3 پاسخ به پرسش­های پژوهش…………………………………………………………………………………………………..75.

 

 

4-4 آزمون فرضیه­ها……………………………………………………………………………………………………………………..85

 

 

فصل پنجم:بحث، نتیجه­گیری و پیشنهاد­ها

 

 

5ـ1مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………....…..91

 

 

5ـ2 نتیجه­گیری……………………………………………………………………………………………………………………………92

 

 

5-3پیشنهاد­ها………………………………………………………………………………………………………………………………96

 

 

5-4 محدودیت­های پژوهش………………………………………………………………………………………………………….96

 

 

منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………………………………………………..97

 

 

پیوست­ها و ضمائم………………………………………………………………………………………………………………………104

 

 

چکیده­ی انگلیسی ………………………………………………………………………………………………………………………110

 

 

چکیده:

 

 

هدف: این پژوهش با هدف تعیین وضعیت نگرش خواندن و عادت­ مطالعه مدد­جویان ندامت­گاه­های شهر خرم­آباد انجام گرفته است .

 

 

روش: این پژوهش از نوع کاربردی و به روش پیمایشی با رویکرد تحلیلی است. جامعه مورد مطالعه، مدد­جویان ندامت­گاه­های شهر خرم­آباد در سال 1393 که تعداد آن­ها 2890 نفر بوده و تعداد 120 نفر به روش نمونه­گیری تصادفی طبقه­ای انتخاب شده است. برای گردآ­وری داده­ها از پرسشنامه نگرش­ خواندن ASRA  و عادت­ مطالعه PSSHIاستفاده شده است و برای تحلیل داده­ها و مقیاس­های نگرش­ خواندن و عادت­مطالعه از آمار توصیفی و استنباطی استفاده شده است.

 

 

یافته­ها: یافته­ها نشان می­دهد بین نگرش به خواندن و عادت به مطالعه مدد­جویان ندامت­گاه­های شهر خرم­آباد تفاوت معنا­داری وجود دارد.با توجه به نوع متغیرها(هردو کمی) برای مقایسه آنها از آزمونOne-Sample Test استفاده شد با توجه به سطح معنا­داری متغیر­های مورد­نظر چون سطح معنا­داری آن از05/0 کم­تر می­باشد و برابر000/0 می­باشد نتیجه می­گیریم بین نگرش به خواندن و عادت به مطالعه تفاوت معنا­داری وجود دارد و فرضیه ما مورد تایید قرار می­گیرد.همچنین با توجه به یافته­های پژوهش نگرانی، سختی و دشواری با میانگین 30/1 درصد در هنگام خواندن مهمترین عامل شکل­دهی نگرش نسبت به خواندن دارد و وضعیت فیزیکی و تندرستی با میانگین03/1 درصد بیشترین تأثیر در عادت به مطالعه داشته است. درنتیجه، مدد­جویان ندامت گاه­های شهر خرم­آباد نیاز به برنامه­ریزی برای لذت و سرگرمی ورفع نگرانی، سختی، دشواری، ترغیب و تشویق از سوی دیگران و چگونگی رویارویی با فعالیت خواندن در نگرش خواندن را دارند و نیز مدد­جویان ندامت­گاه شهر خرم­آباد برای عادت به مطالعه نیاز به برنامه­ریزی و راه­هایی برای تقویت حافظه، توانایی خواندن، تقسیم بندی زمان، وضعیت فیزیکی و تندرستی، یادداشت کردن، انگیزش و یادگیری دارند .

 

 

کلید واژه­ها: خواندن ، عادت­مطالعه، مدد­جویان، ندامت­گاه­های شهر خرم­آباد، مطالعه، نگرش  خواندن

 

 

   1-1مقدمه

 

 

از زمانی که خط اختراع شد و بشر توانست اندیشه­‌هایش را به شکل ثبت شده نگهداری نماید و به سایر انسان­‌ها انتقال دهد یکی از اهدافش خوانده شدن این دانش مکتوب بوده است. بشریت می­‏خوانده و می‏خواند تا امکان پرورش احساساتش فراهم شود و از این رهگذر آگاهی‏­های او رشد کند. علاوه بر این شناخت مردمان و فرهنگ‏­های مختلف، یادگیری موضوعات جدید، شروع سبک‌­های جدیدی از زندگی همه ارمغان‏­های خواندن هستند. خواندن عملی است که در آن دیدن، شناسایی علائم نوشتاری، تبدیل این علائم به صوت، درک مجموعه علائم و آواها و درنتیجه درک معنا از آن حاصل می‏شود؛ اما این درک بی­هدف صورت نمی‏­گیرد و خواننده گاه به قصد آموختن، زمانی با هدف آگاه شدن و درجایی هم به قصد لذت بردن و پرکردن اوقات فراغت به این عمل روی می‏آورد که البته هر سه هم می­توانند با هم همراه باشند.(قزل ایاغ 21،1386)

 

 

کتاب، یکی از ابزار­های کمال، تفکر، رشد و تعالی انسانی است. از دیرزمان اهمیت مطالعه نزد اهل علم وادب شناخته شده است و درباره آن سخن‏ها گفته­‏اند. کتاب، حتی در روزگار پیشرفت‌­های چشم‌گیر بشر در عرصه­‏های دانش، تمدن و فرهنگ، نه تنها اهمیت خود را از دست نداده، بلکه جنبه‌­های گسترده‏تر، تازه‏تر و جلوه‏­هایی پایدارتر یافته است. بی‏گمان، کسانی که در وادی پیشرفت­‌های گوناگون، گام­‏های بلندی برداشته‏اند، هرگز با کتاب و کتاب­خوانی بیگانه نبوده‏اند، بلکه مطالعه را عنصری اصلی و ضروری دانسته‏اند. کتاب­خوانی و مطالعه، سیر در‌اندیشه­‌های دیگران و گشودن پنجره‏ای به دنیای ناشناخته‏­هاست. مطالعه، پنجره‏ای به سوی‌اندیشه‏­ها، تجربه­‏ها، آموخته‏­ها و‌اندوخته­‏ها است. مطالعه روشمند، مطالعه کتاب‌­های مناسب و شناخت آفات و بازدارنده­‏های‏ مطالعه می‏تواند دغدغه ذهنی خانواده، اولیای مدرسه‏ و صاحب‏نظران باشد. بر این اساس، امروزه انتخاب و به‌­کارگیری روش­‌های مناسب مطالعه، بحثی جدی است( اشرفی­ریزی 1387 ، 58 ) . مطالعه، از روزنامه گرفته تا کتب بسیار سخت، یکی از کارهایی است که ما را قبل از هر چیز از تنهایی درونی خارج می­کند و رابطه­ای بین ما و دیگران برقرار می­سازد.
( جانسن 1380 ،1 )

 

 

براساس گزارش کمیسیون خواندن در ایالات متحده آمریکا عمل خواندن اساس و پایه موفقیت نه تنها در دوران مدرسه و دانشگاه بلکه در سرتاسر زندگی یک شخص است (اندرسون، هایبرت، اسکات و ویلکینسن 1985).

 

 

خواندن به مثابه یک فرآیند، روشی برای تفکر و نوعی از تجربه حقیقی در نظر گرفته می‏شود و مهارت­‏های پیچیده­ی متعددی را شامل می­‏شود (عبدالکریم و حسن 2007، 285-298.) گاهی اوقات به غلط، خواندن را عملی منفصل و بی­تحرک می‏نامند زیرا پیام‏­ها را بدان­معنی که یک گوینده یا نویسنده خلق کرده است نمی‏رساند. اما با این وجود نمی‏توان به سادگی پردازش فعال ذهن که همان عمل خواندن است را ناچیز شمرد( خاوری 1383، 110)

 

 

اگر خواندن در انسان به صورت عادت دربیاید، دیگر ارتباط او با جهان دانش و آگاهی سخت نخواهد بود و بدون هیچ زحمتی خواهد توانست از راه خواندن و مطالعه، درک و اندیشه خود را نسبت به جهان هستی رشد و تعالی بخشد( میرحسینی و بهرامی 1391،115). بدون وجود عادت صحیح به خواندن، فرصت‏­های ارتقای شخصی و موفقیت‏­های شغلی احتمالا محکوم به فنا شدن هستند. پس نباید خواندن را در داخل و حتی در خارج از محیط‏­های آموزشی یک امر بی­اهمیت تلقی کرد. اما امری که پیشتر از ایجاد عادت به خواندن باید انجام بگیرد و برای پیشبرد آن ضروری است، شناخت مؤلفه‏­های مختلف آن است. انواع خواندن، انواع مواد خواندنی، مقدار زمان اختصاص داده شده به خواندن، خواندن در زمان­‏های متفاوت، مجراهای دسترسی به مواد خواندنی و مکان خواندن همگی جنبه­‏های مختلفی در فرآیند خواندن هستند که در ترکیب با نگرش‏­های یک فرد نسبت به خواندن مسیر خوانداری او را شکل می­‏دهند
( گائونا و گونزالس 2011،73-55).

 

 

مطالعه به منزله یک مهارت اجتماعی، نردبان ترقی و تکامل هر ملت است. برخی والدین و مربیان تصور می‏کنند عادت به مطالعه، ذاتی و وراثتی است‏ که فقط برخی به آن‏ رو می‏آورند و دیگران نمی‏توانند اهل مطالعه باشند. شاید به همین دلیل، برای ایجاد عادت به مطالعه در فرزندان خود هیچ‌گونه تلاشی نمی‏کنند. پژوهش‌­های‏ اخیر در زمینه تعلیم و تربیت ثابت کرده عادت‏ به مطالعه، اکتسابی است؛ یعنی همانطور که کودکی، خواندن و نوشتن را یاد می‏­گیرد، می‏تواند مطالعه‏ را هم بیاموزد. پس باید روش مطالعه را به او آموخت و او را به خواندن عادت داد. امروزه توجه به کتاب و کتاب­خوانی، نشان‌دهنده رشد فرهنگی و ملی هر کشور است و شمار کتاب­‌ها و نشریه­‌های منتشر شده هر کشور در یک سال، تعداد کتابخانه­‌ها، کتاب‌­خوان‌ها، نویسندگان، مترجمان و ناشران، معیار اساسی توسعه­یافتگی به‌شمار می‌آید. بنابراین، گسترش فرهنگ مطالعه و کتاب­خوانی، توسعه کتابخانه‌ها، چاپ و انتشار کتاب و شیوه بهره­‌گیری از این ابزار بی‌رقیب فرهنگی، ضرورت رشد و تعالی جامعه است. در این میان، ایجاد رغبت و عادت به مطالعه و کتابخوانی در کودکان و نوجوانان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است(باب­الحوائجی و یزدیان­مهر 1389، 53-31)

 

 

مطالعه، خواه مفید و خواه مضر، یکی از موضوع­های بسیار برای فعالیت است . درسی که از آن می­توان آموخت هیچ­گاه پایان نمی­پذیرد . همیشه می­توان چیزی راجع به آن گفت. به­همین جهت است که خواندن از کار­های بسیار مهیج است(جانسن 1380، 6) .

 

 

از آن جا که نگرش‏­ها نسبت به خواندن به طور مستقیم از باورها و ارزش‏گذاری‌­های شخصی، احساسات و عواطف فرد و کنش­پذیری و نیات رفتاری وی اثر می‏پذیرد و نیز اهداف خوانش را ترسیم نموده و در شناسایی و درک محیط پیرامون کمک نموده و از طرفی مطالعه، نگریستن و دقت نظر در چیزی برای فهمیدن و آگاهی یافتن از آن است. از این‌رو، همواره مطالعه با نگرش، دقت، فهم و آگاهی همراه خواهد بود و عادت مطالعه موجب یادگیری مادام­العمر می شود. پژوهش حاضر، درصددبررسی نگرش‏خواندن و عادت مطالعه مدد­جویان ندامت­گاه­های شهر خرم­آباد است تا براساس آن تصمیم مناسبی از طرف مدیریت ندامت­گاه برای گسترش فرهنگ کتاب­خوانی اتخاذ شود.

 

 

1-2 بیان مسئله

 

 

تأثیر خواندن در زندگی مردم به طور گسترده‏ای شیوع دارد. یک خواننده می­‏تواند مهارت‏­های جدید را فرا بگیرد، با حقایق علمی نوین آشنا شود. او می‏­تواند نسبت به جهان دانایی­‏های بیشتری را کسب کند. بنابراین خواندن این توانایی را دارد تا خواننده را از حالت منفعل به حالت فعال دگرگون کند(تانوسکدی 2011،83). نتایج پژوهش‏­های متعددی نشان داده‏اند که مشکلات مربوط به مهارت­‏های یادگیری و عدم آشنایی دانشجویان با روش­های مؤثر و کارآمد خواندن و در ابعادی گسترده­‏تر مطالعه، در شکست تحصیلی آنها دخیل بوده است. نتایج این بررسی­‏ها بیانگر این است که تأثیر خواندن در بهبود فرآیند­های شناختی-ادراکی-واکنشی و در نهایت سرنوشت شغلی دانشجویان امری قطعی و مسلم است (کوشان و حیدری 1385 ،189-185). البته در این بین برخی دانشجویان زمان زیادی را صرف خواندن می­کنند ولی خیلی کم در مورد بهبود مهارت­‏های خواندن فکر می­‏کنند و با همان شیوه­ای که در دبیرستان می­‏خوانند در دانشگاه نیز می­‏خوانند. آنها به این نکته توجه ندارند که خواندن یک فعالیت پیچیده و یکی از اجزای اساسی زندگی علمی یک دانشجوی باسواد اطلاعاتی است.

 

 

کتابخانه­‏ها نیز در شکل‌دهی نگرش‏­های خواندن و عادت مطالعه نقش دارند. کتابخانه­‏ها مکان­‏هایی هستند که در آنها عادت به خواندن کسب می‏شود. کتابخانه­‏ها موفقیت دانشجویان در دانشگاه را افزایش می‏­دهند و به آنها کمک می­‏کنند تا دانش ضروری در مقابله با چالش­های متغیر علمی را به دست بیاورند(اردمار و دمیرل2009، 2240-2233). بررسی تاریخی فرهنگ انسان در همه زمان‏­ها گویای این حقیقت است که بین کتابخانه و اجتماع پیوندی استوار وجود دارد بنابراین کتابداران باید بتوانند مواد خواندنی را در
شکل­‏های مختلف آن در زندگی اجتماعی انسان جدید به­عنوان یک وسیله ارتباطی، اطلاع‌رسانی و تعلیماتی مطرح کنند تا از این رهگذر در شکل‌­دهی عادات و نگرش‏­های خواندن اثرگذار باشند.
( صمدی 1380).

 

 

اما فعالیت پیچیده خواندن همان طور که پیشتر ذکر شد دارای مؤلفه‑‏هایی است که از آنها تأثیر می‏­پذیرد و شناخت این مؤلفه­‏ها در بهبود یا تضعیف خواندن اثر می­‏گذارند. براساس همین مؤلفه‌­ها دسته‌­بندی­‏های مختلفی از اهداف خواندن توسط بسیاری از پژوهشگران انجام گرفته است. یکی از این تقسیم‌بندی­‏ها از آن‏وبیکو است. وی اهداف خواندن را در 4 بخش طبقه­‌بندی کرده است. او اولین هدف خواندن را برای لذت، سرگرمی و آرامش می‏داند. دومین هدف از خواندن در جهت افزایش اطلاعات عمومی انجام می‏گیرد. وبیکو سومین هدف برای خواندن را کسب دانش ذکر می‏کند. او خواندن برای کسب دانش را همان مطالعه کردن می‏داند. در نهایت این پژوهشگر چهارمین هدف از خواندن را ترکیبی از سه هدف بالا عنوان می‏­کند( اوگانرومبی و جیبویگا، 1995).

 

 

گروهی که«خواندن آزاد» نامیده می‏شود و در آن لذت بردن و سرگرم شدن هدف اصلی تلقی می‏شود و هرچه از آن حاصل می‏شود برنامه ریزی نشده است و گروه دیگر «خواندن مقید» است که در آن خواننده خود را از ابتدا پایبند اصول خاصی قرار می‏دهد و درپایان نیز نتیجه کار خود را می‏سنجد مثل آموختن کاری یا یافتن پاسخ برای سئوال­‏هایی و یا در معرض ارزشیابی قرار دادن خود.(. قزل ایاغ به نقل از توران میرهادی 1386 ،22)

 

 

در برخی از متون از این دو نوع کلی خواندن تحت عنوان واحد نگرش­‏ها نسبت به خواندن بحث شده است. البته نگرش­‏ها نسبت به خواندن و علاقه‌­مندی‏ها نسبت به خواندن خود دو بازوی مفهوم بزرگتری به نام انگیزش نسبت به خواندن می‏باشند. اگرچه این اصطلاحات در متون مختلف به­جای همدیگر به کار رفته‏اند اما دارای تفاوت‏­های ساختاری هستند. نگرش­‏ها نسبت به خواندن را همان­طور که پیشتر ذکر شد می‌توان احساسات و باور­های یک شخص درباره عمل خواندن تعبیر کرد اما علاقه‌مندی­‏ها نسبت به خواندن به ترجیحات خواندنی افراد از قبیل گونه­‏ها، موضوعات و زمینه­‏هایی مربوط می‏شود که یک فرد عمل خواندن خویش را در قالب آنها شکل می‏دهد و در نهایت انگیزش نسبت به خواندن بیشتر به حالات درونی افراد مربوط می‏شود که آنها را نسبت به خواندن ترغیب می‏نماید بنابراین اگر بپذیریم لازمه زیستن در سده 21 میلادی خواندن و نوشتن بیشتر از هر زمان دیگری در تاریخ بشریت است و مصادیق آن در همه امور زندگانی از جمله داشتن شغل مناسب، رعایت حقوق شهروندی و مدیریت زندگی شخصی قابل مشاهده است و دربرابر هجوم اطلاعاتی که به سمت انسان می‏آید خواندن و نوشتن ابزارهایی برای مقابله هستند پس باید در این دو زمینه پژوهش‏­هایی را انجام داد( کلارک و رامبلد 2006). جامعه، متشکل از افرادی هستند که در کنار یگدیگر زندگی می کنند و بر روی باورها و ارزش های یکدیگر تاثیر می گذارند و اگر یک جامعه از سلامت روحی و روانی برخوردار باشد امنیت اجتماعی برقرار بوده و موجب بالندگی و توسعه فرهنگی، اقتصادی و سیاسی می شود. ناهنجاری های موجود در جامعه یکی از تصاویر نادرست فرهنگی است. وجود ندامت گاه ها حکایت از وجود ناهنجاری است و انجام انواع  بزه کاری، پژوهشگر را به این سوال معطوف کرد که خواندن و مطالعه چه تاثیری در کاهش بزه کاری خواهد داشت. بنابراین، پژوهشگر، در صدد پاسخ به این پرسش که وضعیت نگرش خواندن و عادت مطالعه بین مددجویان ندامت­گاه شهر خرم آباد چکونه است؟ ونیز، میزان نگرش خواندن و عادت مطالعه و نیز رابطه معنا­داری با جنسیت، میزان تحصیلات، سن، مدت حبس و نوع بزه آنها مورد بررسی قرار گرفته است .1-3 اهمیت و ضرورت پژوهش

 

 

خواندن به طور فزاینده‏ای موضوع بسیاری از پژوهش­های عملی و نظری بوده است. این پژوهش‏­ها حاصل فعالیت پژوهشگران رشته‏­های متفاوتی از قبیل علوم اطلاعات و دانش­‏شناسی، تعلیم و تربیت، علوم اجتماعی و نظام­‏های اطلاعاتی است. اما علی­‏رغم پژوهش‏­های بسیاری که در این حوزه انجام گرفته مخصوصاً در ایران نتایج و یافته­‏های اکثر آنها در حد نظری باقی مانده و عمدتاً منجر به بهبود امر خواندن نشده است. از همین رو پژوهشگران سعی دارند تا از طریق انجام یک بررسی نظام‏­مند به یافته­های دقیقی درباره نگرش خواندن و عادت مطالعه مدد­جویان ندامت­گاه­های شهر خرم­آباد دست پیدا کنند و آنها را به­صورت کاربردی به سازمان مسئول یعنی امور فرهنگی و کتابخانه ندامت­گاه ارائه دهند تا از این طریق هم در اجرای برنامه‏­های ترویج کتاب­خوانی و هم در برنامه‏­های مجموعه‏­سازی کتابخانه‏­های ندامت­گاه­ها بازنگری­‏های لازم صورت بگیرد.

 

 

 1-4 اهداف پژوهش

 

 

الف. اهداف اصلی

 

 

هدف اصلی این پژوهش نگرش‏ خواندن و عادت مطالعه مدد­جویان ندامت­گاه­های شهر خرم­آباد است.

 

 

ب. اهداف فرعی

 

 

1-

 

 

 

 

1-6-8- تعریف عملیاتی نگرش دانش‌آموز نسبت به مدرسه 13

 

 

14

 

 

2-1- پیشینه نظری 15

 

 

2-1-1- مقدمه 15

 

 

2-1-2- انگیزش 15

 

 

2-1-2- 1- تاریخچه نظریه‌پردازی در مورد انگیزش 15

 

 

2-1-2-2- تعریف انگیزش 16

 

 

2-1-2-3- شاخص‌های انگیزش 16

 

 

2-1-2- 4- دیدگاه‌های نظری در مورد انگیزش 18

 

 

2-1-2-4-1 دیدگاه رفتاری 18

 

 

2-1-2-4-2- دیدگاه انسان گرایانه 18

 

 

2-1-2-4-3- دیدگاه شناختی 19

 

 

2-1-2-4-4-  دیدگاه فرهنگی – اجتماعی 19

 

 

2-1-2- 5-  نقش انگیزش در یادگیری 20

 

 

2-1-2- 6- انگیزش تحصیلی 21

 

 

2-1-2-6-1-  نظریه خود ـ تعیینی 22

 

 

2-1-6- 2- عوامل مؤثر بر انگیزش تحصیلی 23

 

 

2-1-6-2-1-  عوامل آموزشگاهی و مدرسه‌ای 23

 

 

2-1-6-2-1-1- اثرات معلم و کلاس درس 24

 

 

2-1-6-2-1-2- جو مدرسه 24

 

 

2-1-6-2-1-3- سازگاری با مدرسه 25

 

 

2-1-6-2- 2-  عوامل خانوادگی 25

 

 

2-1-6-2-3-1-نقش محیط خانه 26

 

 

2-1-6-2-3-2- وضعیت اجتماعی- اقتصادی خانواده 26

 

 

2-1-6-2-3-3- سبکهای تربیتی والدین 27

 

 

2-1-6-2- 3- عوامل اجتماعی 27

 

 

2-1-6-2-3-1- اثر همسالان بر انگیزش تحصیلی 28

 

 

2-1-6-2-3-2- هنجارها، ارزش ها و باورهای مشترک 28

 

 

2-1-3- مفهوم تاب‌آوری 29

 

 

2-1-3-1- تاریخچه نظریه‌پردازی در مورد تاب‌آوری 31

 

 

2-1-3-2- رویکردهای نظری مرتبط با تاب‌آوری 32

 

 

 

2-1-3-2-1- نظریه بالبی و سبک دلبستگی 32

 

 

2-1-3-2-2- رویکرد آدلر به تاب‌آوری 33

 

 

2-1-3-2-3- رویکرد شناختی – اجتماعی بندورا درباره تاب‌آوری 34

 

 

2-1-3-2-4- نگاه سلیگمن به تاب‌آوری 34

 

 

2-1-3-2-5-رویکرد فرانکل به تاب‌آوری 35

 

 

2-1-3-3- انواع تاب‌آوری 37

 

 

2-1-3-3-1- تاب‌آوری عمومی 37

 

 

2-1-3-3-2- تاب‌آوری حقیقی 37

 

 

2-1-3-3-3- تاب‌آوری تلقیحی 37

 

 

2-1-3-4- ویژگی‌های افراد تاب آور 38

 

 

2-1-3-5- اصول تاب‌آوری 39

 

 

2-1-3-6- مراحل حصول تاب‌آوری 39

 

 

2-1-3-7- راهبردهای تقویت و پرورش تاب‌آوری 40

 

 

2-1-3-8- راهبردهای ایجاد و تقویت تاب‌آوری در مدارس 41

 

 

2-1-4- سبک‌های والد گری یا شیوه‌های فرزند پروری 42

 

 

2-1-4-1-  تاریخچه والدگری 44

 

 

2-1-4-2- نظریه دایانا بامریند 45

 

 

2-1-4-3- انواع سبک‌های والد گری 46

 

 

2-1-4-3-1- سبک والدگری مقتدرانه 46

 

 

2-1-4-3-2- سبک والد گری مستبدانه 47

 

 

2-1-4-3-3- سبک والد گری سهل وگیرانه 47

 

 

2-1-4-3-4- سبک والدگری مسامحه کارانه 48

 

 

2-1-4-4- مناسب‌ترین سبک والد گری 48

 

 

2-1-4-5- عوامل تأثیرگذار بر سبک‌های والد گری 49

 

 

2-1-4-6- ابعاد سبک‌های والد گری 51

 

 

2-1-4-6-1- پاسخ‌دهی والدین (گرم بودن) 51

 

 

2-1-4-6-2- توقع و انتظارات والدین (کنترل) 52

 

 

2-1-4-6-3- بعد تعهد والدین (مشارکت و دخیل شدن): 53

 

 

2-1-4-7- پیامدهای سبک‌های والدگری 54

 

 

2-1-4-7-1- پیامدهای سبک والد گری مقتدرانه 54

 

 

2-1-4-7-2- پیامدهای سبک والدگری مستبدانه 54

 

 

2-1-4-7-3- پیامدهای سبک والد گری سهل گیرانه 55

 

 

2-1-5- نگرش 55

 

 

2-1-5-1- ویژگی‌ها و ابعاد نگرش 56

 

 

2-1-5-2- چگونگی شکل‌گیری نگرش‌ها 56

 

 

2-1-5-3- شرایط یادگیری نگرش‌ها 58

 

 

2-1-5-3-1- شرایط درونی 58

 

 

2-1-5-3-2- شرایط بیرونی 58

 

 

2-1-5-4- الگوهای تغییر نگرش 59

 

 

2-1-5-4-1- الگوهای یادگیری 59

 

 

2-1-5-4-1-1-. نظریه محرک و پاسخ 59

 

 

2-1-5-4-1-1-1- نظریه هاولند 59

 

 

2-1-5-4-1-2- نظریه مشوق‌ها و تعارض‌ها 60

 

 

1-2-5-4-2- الگوهای شناختی 61

 

 

1-2-5-4-2-1- نظریه تعادل 61

 

 

1-2-5-4-2-2- نظریه توافق 61

 

 

1-2-5-4-2-3- نظریه همسازی شناختی 61

 

 

1-2-5-4-2-4- نظریه قضاوت اجتماعی 61

 

 

1-2-5-4-2-5- نظریه کارکردی 62

 

 

1-2-5-5- نگرش در حیطه تحصیلی 63

 

 

2-1-5-6- مؤلفه‌های نگرش نسبت به مدرسه 64

 

 

2-1-5-6-1- نگرش نسبت به مدرسه 64

 

 

2-1-5-6-2- نگرش نسبت به معلمان و کلاس‌ها 64

 

 

2-1-5-6-3- ادراک خود تحصیلی 64

 

 

1-2-5-6-4- ارزش‌گذاری هدف 65

 

 

2-1-5-6-5- انگیزش / خود نظم دهی 65

 

 

2-2- پیشینه پژوهشی 66

 

 

2-2-1- پژوهش‌های داخلی 66

 

 

2-2-2- پژوهش‌های خارجی 69

 

 

2-3- جمع‌بندی 70

 

 

فصل سوم: روش تحقیق 72

 

 

3-1- مقدمه 73

 

 

3-2- روش پژوهش 73

 

 

3-3- جامعه آماری 73

 

 

3-4- نمونه و روش نمونه‌گیری 73

 

 

3-5- ابزار پژوهش 73

 

 

3-5-1- پرسشنامه انگیزش تحصیلی ASM 74

 

 

3-5-1-1- روایی و پایایی پرسشنامه انگیزش تحصیلی ASM 74

 

 

3-5-2- پرسش‌نامه تاب آوری کونور و دیویدسون 74

 

 

3-5-2-1- روایی و پایایی پرسش‌نامه تاب آوری کونور و دیویدسون 74

 

 

3-5-3- پرسشنامه سبک‌های فرزند پروری بامریند 75

 

 

3-5-3-1- روایی و پایایی پرسشنامه سبک‌های فرزند پروری بامریند 75

 

 

3-5-4- پرسشنامه نگرش نسبت به مدرسه SAAS-R 76

 

 

3-5-4-1- روایی و پایایی پرسشنامه نگرش نسبت به مدرسه SAAS-R 76

 

 

3-6- فرایند اجرای پژوهش 76

 

 

3-7- روش تجزیه‌وتحلیل 77

 

 

فصل چهارم :   تجزیه و تحلیل داده‌ها 78

 

 

4-1- مقدمه 79

 

 

4-2- توصیف داده‌ها 79

 

 

4-2-1- توصیف کمی متغیرها 79

 

 

4-3- آزمون فرضیه‌ها 81

 

 

فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری 90

 

 

5-1- مقدمه 91

 

 

5-2- بحث و نتیجه گیری 91

 

 

5-3- محدودیت‌های پژوهش 97

 

 

5-4- پیشنهادات 97

 

 

5-4-1- پیشنهادات کاربردی 97

 

 

5-4-2- پیشنهادات پژوهشی 98

 

 

منابع و مأخذ 99

 

 

پیوست 109

 

 

چکیده انگلیسی…………………………………115

 

 

چکیده

 

 

پژوهش حاضر با هدف پیش بینی انگیزش تحصیلی بر پایه تاب آوری ، سبک های والدگری و نگرش دانش آموز نسبت به مدرسه در دانش آموزان دختر پایه اول متوسطه شهر مهریز انجام شد . روش تحقیق در این طرح همبستگی است. جامعه آماری این پژوهش کلیه دانش آموزان دختر پایه اول متوسطه شهر مهریز در سال تحصیلی 94-93 و مادرانشان که در مجموع 261 نفر بودند و روش نمونه گیری به دلیل پراگندگی جامعه مورد مطالعه تصادفی خوشه ای چند مرحله ای بود و حجم آن نیز به روش کوکران محاسبه گردید بنابراین 156 دانش آموز دختر و 156 نفر از مادران آنها نمونه پژوهش را تشکیل دادند . ابتدا دانش آموزان سه پرسشنامه انگیزش تحصیلی والرند (AMS ) ، تاب آوری کونور و دیویدسون CD-RIS و نگرش نسبت به مدرسه SAAS-R را تکمیل نمودند . سپس مادران آنها پرسشنامه سبک های فرزندپروری بامریند را تکمیل نمودند ضمن آنکه پرسشنامه دانش آموز با مادر دارای یک کد بود . پس از تکمیل پرسشنامه ها و استنتاج نتایج از طریق تحلیل رگرسیون ،یافته های پژوهش نشان دادند که بین تاب آوری، سبک والدگری مقتدرانه و انگیزش تحصیلی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد (05/0P< ) و بین سبک والدگری مستبدانه با انگیزش تحصیلی همبستگی معنادار وجود ندارد و بین سبک والدگری سهل انگار و انگیزش تحصیلی رابطه منفی وجود دارد (05/0P< ) همچنین بین نگرش نسبت به معلم و کلاس، انگیزش/خودنظم دهی، نگرش نسبت به مدرسه، ادراک خود تحصیلی و ارزش گذاری هدف ها با انگیزش تحصیلی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد(05/0P< ).

 

 

واژه های کلیدی : انگیزش تحصیلی، تاب آوری، سبک های والدگری، نگرش نسبت به مدرسه.

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل اول                                                                                1

کلیات پژوهش     s         مقدمه   s        بیان مسأله   s        اهمیت و ضرورت   s        اهداف پژوهش   s        فرضیه‌های پژوهش   s        معرفی متغیرها و تعریف مفهومی و عملیاتی آن‌ها

 

  1-1- مقدمه

 

 

در عصر تکنولوژی، علم و دانش مهم‌ترین رکن پیشرفت جوامع به شمار می‌رود که می‌توان از آن تحت عنوان شاخصی مهم، جهت توسعه یافتگی جوامع یاد نمود. وجود انگیزش تحصیلی در دانش آموزان یکی از دلایل این پیشرفت در آینده خواهد بود، در واقع انگیزش تحصیلی زیرساختی است برای رسیدن به اهداف آموزشی و به دنبال آن توسعه. از نظرگاه دیگر در یک نظام آموزش و پرورش هدفمند که به سوی شکوفایی همه جانبه استعدادها و توانایی‌های دانش پژوهان گام بر می‌دارد، باید کل جریانات دخیل در آموزش را مد نظر قرار داد.

 

 

با توجه به این که یکی از وظایف تعلیم و تربیت توانا ساختن نسل آینده در اداره امور و سپردن میراث فرهنگی به آن‌هاست در واقع این عمل یک سرمایه گذاری محسوب می‌شود. اگر این نظام نتواند نیروهای انسانی تحت آموزش خود را در قالب انواع تخصص‌ها و مهارت‌ها به شکوفایی برساند در واقع این امکانات و نیروها به هدر رفته است، لذا تفکر عاقلانه حکم می‌کند به عامل‌های مؤثر و دخیل در رسیدن به شکوفایی دانش آموزان توجه شود؛ بنابراین بررسی انگیزش تحصیلی دانش آموزان به عنوان عاملی مؤثر پیش نیاز یک سیستم آموزشی موفق خواهد بود. انگیزش تحصیلی بهره وری در آموزش و پرورش و یادگیری پایدارتر و عمیق تر را به دنبال دارد و از هدر منابع مالی و انسانی جلوگیری به عمل خواهد آورد.

 

 

انگیزش از مباحثی است که همیشه و برای همه روانشناسان و حتی فیلسوفان مطرح بوده و هست. سالهاست که اهمیت انگیزش تحصیلی به عنوان کلیدی‌ترین اصل در یادگیری دانش آموزان مدارس مورد توجه صاحب نظران قرار گرفته است. به حدی که مشکل می‌توان کتاب یا مجله ای را در زمینه تعلیم و تربیت و مدرسه یافت که بخشی از آن به مسئله انگیزش تحصیلی و یادگیری دانش آموزان اختصاص نیافته باشد.

 

 

به طور کلی انگیزش عامل درونی است که فرد را از درون به فعالیت وا داشته و منبعث از نیازهای فرد است (سیف، 1382).

 

 

تأملی اندک بر پدیده انگیزش نشان می‌دهد که انگیزش به ندرت پدیده واحدی در نظر گرفته می‌شود. دانش آموزان نه تنها در سطوح انگیزش متفاوت بوده بلکه در جهت گیری انگیزش هم متفاوت‌اند. جهت گیری‌های انگیزشی مربوط به نگرش‌های اساسی و اهدافی است که باعث انجام کار می‌شود و در واقع به چرایی عمل و رفتار بر می‌گردد. مفهوم انگیزش وقتی به کار می‌رود که قصد تعیین علت‌ها یا تعیین کنندگان رفتار شخص یا اشخاص در میان باشد و پی بردن از این که چه عامل درونی یا بیرونی باعث پیدایش رفتاری خاص در فرد شده است (Deci & Ryan, 2002).

 

 

انگیزش تحصیلی بیشترین رضایت خاطر را برای دانش آموز به بار خواهد آورد، آموختن بدون انگیزش غیر ممکن است. پس باید انگیزه‌ها و تقویت کنندگان و دلایل آن را در شاگردان شناخت و نباید این نکته را فراموش کرد که انگیزش هم وسیله است و هم هدف پیشرفت و موفقیت. رفتار و انگیزش دانش آموز بستگی به ویژگی‌های شخصیتی دانش آموز، توانایی دانش آموز و عوامل مدرسه ای او دارد (Deci & Ryan, 2002). پس هرگاه در فعالیت‌های دانش آموز کاهشی احساس شد و یا چنان که باید و شاید انرژی مصرف نکرد باید به انگیزش او و نقش با اهمیت مدرسه و دست اندرکارانش اندیشید و گرنه تشویق و تنبیه و حتی پند و اندرز مسئله را حل نخواهد کرد.

 

 

عوامل مختلفی بر انگیزش تحصیلی دانش آموزان مؤثر می باشد از آن جمله می توان به عوامل شخصیتی و فردی، عوامل خانوادگی و عوامل آموزشگاهی اشاره نمود که در این پژوهش به عواملی ازاین چهار دسته توجه شده که کمتر موردتوجه دیگر پژوهشگران  بوده است.

 

 

تاب آوری خصوصیتی است خاص نوجوانانی که با وجود مواجهه با استرس و شرایط ناگوار در زندگی‌شان، تسلیم افت تحصیلی، مشکلات تحصیلی، جسمی و روحی نمی‌شوند و به پیشرفت و موفقیت دست می‌یابند (Linqanti, 1992).

 

 

سبک‌های والدگری یا شیوه‌های فرزند پروری یکی ازمؤلفه های اساسی در رشد و تربیت فرزندان است و اغلب ارتباط با مهم‌ترین دستاوردهای اساسی در رشد و تربیت فرزندان مانند توانایی‌های شناختی و اجتماعی آن‌ها دارد و زمینه ساز بسیاری از ابعاد شخصیتی، نگرش‌ها، احساسات و عادات افراد می‌باشد.

 

 

متغیر دیگری که در این پژوهش به آن پرداخته شده و پژوهشگران خیلی کم به آن توجه نموده‌اند نگرش دانش آموز نسبت به مدرسه است. مدرسه به عنوان یک گروه اجتماعی از افراد مختلفی تشکیل شده است که از نظرتجارب، فرهنگ خاص، شخصیت و ابعاد گوناگون دیگر، با هم متفاوت هستند. تعامل بین اعضای یک مدرسه تا حد زیادی متأثر از جوی است که بر مدرسه حاکم است و با توجه به این که نگرش دانش آموز نسبت به مدرسه می‌تواند مثبت یا منفی باشد و این نگرش تحت تأثیر جو مدرسه می‌باشد لذا متخصصان امر تربیت باید به این مهم توجه خاص داشته و در جهت بهبود شرایط مدارس بکوشند.

 

 

در مجموع با توجه به مطالب مطرح شده این موضوع در ذهن پژوهشگر به وجود آمد که در رابطه با عوامل پیش بینی کننده انگیزش تحصیلی پژوهشی انجام دهد. امید است که نتایج این تحقیق بتواند برای ارائه راهکارهای مناسب جهت بهبود شرایط انگیزشی دانش آموزان مثمر ثمر واقع شود.

 

 

1-2- بیان مسئله پژوهش

 

 

مفهوم انگیزش همواره مورد توجه جوامع بشری بویژه پژوهشگران و محققان آموزش و پرورش بوده است. انگیزش فرایندهایی است که به رفتار انرژی داده، آنرا هدایت کرده، نگه می‌دارد (بیابانگرد، 1386). انگیزش ظرفیت ذاتی و طبیعی برای فراگیری مثبت است و نیاز به پرورش یافتن دارد تا بنیان نهادن (مک کومز و پاپ، 2005، ترجمه ابراهیمی قوام آبادی، 1384). انگیزش معمولاً به نیروهایی اطلاق می‌شود که انتخاب، ثبات، شدت و تداوم رفتار را تعیین می‌کند و در تعریف به فرایند برانگیختن و نگهداری رفتارهایی دلالت دارد که به سوی هدفی متوجه است (Schunk 2000, به نقل از کدیور، 1382). در کاربردهای آموزشی انگیزش، به تعبیرهای مختلفی از جمله انگیزش تحصیلی برمی خوریم.

 

 

انگیزش تحصیلی انگیزه روانشناختی فراگیری است که با اثرگذاری برانواع مختلف فعالیت‌های تحصیلی به تمایل فرد برای رسیدن به هدف‌های تحصیل اشاره دارد. این سازه با حصول آگاهی از چگونگی تأثیر فرایندهای شناختی انگیزشی شخص روی فعالیت‌هایی که برای پیشرفت تحصیلی وی اهمیت دارند برآورده می‌شود، انگیزش تحصیلی باهدف‌های ویژه، نگرش‌ها و باورهای خاص روش‌های نائل شدن به آن‌ها و تلاش و کوشش فرد در ارتباط است (شهنی ییلاق و همکاران 1384). انگیزش تحصیلی به اعتقاد فراگیران در مورد توانایی خود در کسب موفقیت تحصیلی گفته می‌شود (Legault et al, 2006). انگیزش تحصیلی تحت تأثیر عوامل مختلفی، از جمله عوامل فردی، اجتماعی، خانوادگی و آموزشگاهی قرار دارد. از جمله عوامل فردی که می‌توان به آن اشاره نمود تاب آوری است.

 

 

«تاب آوری» یکی از مسائل مطرح در روا نشناسی مثبت است. تاب آوری ظرفیت روبروشدن، غلبه کردن و حتی قوی تر شدن به وسیله تجربه مشکلات یا آسیب‌ها است. درفرایند تاب آوری دو شر ط مهم وجود دارد: 1. افراد با تهدیدهای مهم یا سختی‌های شدید روبرو می‌شوند، 2. با وجود سختی‌ها و مشکلات مهم به سازگاری مثبت دست یافته و پیشرفت می‌کنند (. (Luthar et al, 2000

 

 

 Garmezy & Masten  (1991) تاب‌آوری را یک فرایند، توانایی یا پیامد سازگاری موفقیت‌آمیز با شرایط تهدیدکننده تعریف نموده‌اند. به‌بیان‌دیگر تاب‌آوری، سازگاری مثبت در واکنش به شرایط ناگوار است (Waller, 2001). تاب‌آوری صرفاً مقاومت منفعل در برابر آسیب‌ها یا شرایط تهدید کننده نیست، بلکه فرد تاب آور مشارکت کننده فعال و سازنده محیط پیرامونی خود است. در حوزه آموزش و یادگیری، تاب‌آوری زمانی رخ می‌دهد که دانش آموزان با شرایط تهدیدکننده، شکست و ناکامی در انجام تکالیف تحصیلی روبرو شوند (میکائیلی و همکاران، 1391). یکی از پژوهش‌های مهم در این زمینه را Masten et al (1990) انجام داده است که به سه خصوصیت بارز در افراد تاب آور اشاره داشت؛ این ویژگی‌ها عبارت‌اند از: توانایی رشد و پیشرفت علی‌رغم شرایط ناگوار و پرخطر، بروز پیامدهای مثبت پس از تجربه کردن این تجارب مخاطره‌آمیز، داشتن عملکرد مناسب در شرایط تنیدگی و فشار روانی و همچنین توانایی بازگشت به حالت تعادل اولیه، پس از تجربه کردن یک ضربه روحی ناگوار. به اعتقاد این پژوهشگران، افراد تاب آور می‌توانند با عامل‌های تهدیدکننده سلامت روانی که مانع از روند رشد مناسب می‌شوند، پیروزمندانه کنار بیایند سازگاری نشان دهند (,2006 Campbel et al ). تاب‌آوری از راههای متفاوتی کسب می‌شود. بعضی از عوامل محافظتی بیرونی که ممکن است تاب‌آوری را افزایش دهند، شامل بودن در مدارس خوب و داشتن ارتباط مناسب با بزرگ‌ترها به‌عنوان حامی، در مطالعاتLuthar et al  (2000) مورد تأیید قرارگرفته‌اند.

 

 

ازجمله عوامل خانوادگی که می‌تواند بر انگیزش تحصیلی دانش آموزان اثرگذار باشد سبک‌های والد گری است. سبک‌های والد گری از موضوعات موردعلاقه برای روانشناسان تربیتی است. نتایج اغلب تحقیقات حکایت از تأثیر معنادار سبک‌های والد گری بر عملکرد فرزندان دارد. به اعتقاد Darling & Steinberg (1993) سبک‌های والدگری منظومه‌ای از نگرش‌ها در مورد کودک، نحوه برقراری ارتباط با کودک، روش نگهداری کودک و جو عاطفی حاکم بر فضای رفتاری والدین است. مطالعات صورت گرفته در خصوص سبک والدگری متمرکز بر سه محور اساسی است: محور اول شامل تحقیقاتی است که به روابط عاطفی فرزند و والدین پرداخته‌اند، محور دوم مطالعاتی هستند که به مبحث رفتار والدین اشاره دارند و نهایتاً محور سوم بر نظام نگرشی والدین مبتنی است. محور روابط عاطفی فرزند و والدین و نگرش والدین بیشتر مورد اعتنای نظریه‌پردازان در دیدگاه روان تحلیل گری است و محور رفتار والدین و والدگری بیشتر موضوع کار محققان در دیدگاه یادگیری و رفتاری است (Klin & White, 1996). سبک فرزند پروری مجموعه‌ای از نگرش‌های والدین نسبت به کودک است که منجر به ایجاد جو هیجانی می‌شود که در آن جو رفتارهای والدین بروز می‌نمایند، درواقع فرزند پروری فعالیتی پیچیده و دربرگیرنده رفتارهای خاصی است که کودک را تحت تأثیر قرار می‌دهد (Darling & Steinberg 1993). Baumrind (1991؛ به نقل از Darling (1999,. مشخصات سه سبک فرزند پروری را از یکدیگر متمایز کرد: سبک فرزند پروری مقتدر، سلطه‌جو (مستبد) و سهل‌انگار. مشخصه سبک مقتدر، گرمی، ثبات در فرزند پروری و کمی اعلان در قدرت است. ارتباطات گسترده و پرورش فردیت و جستجوگری از ویژگی‌های این سبک است. والدین سلطه‌جو بر همنوایی، اطاعت و احترام به نظر مراجع قدرت در خانواده تأکیددارند. والدین سهل گیر ترکیبی از کنترل و نظم پایین را نشان می‌دهند و قوانین کمی در خانه حکم‌فرما می‌کنند.

 

 

باورها و تصورات دانش آموزان نسبت به اهمیت و جایگاه یادگیری، شناخت و آگاهی از توانمندی و مهارت خود در انجام تکالیف و فعالیت‌های مربوط به تحصیل و مدرسه و احساسات و واکنش‌های عاطفی نسبت به این‌گونه فعالیت‌های می‌توانند به علاقه‌مندی دانش‌آموز به یادگیری و تحصیل کمک کند. ازجمله صفات فردی که می‌تواند بر انگیزش تحصیلی دانش آموزان اثرگذار باشد نگرش‌ها می‌باشند. نگرش پدیده روان‌شناختی پیچیده‌ای است که عناصر ارزشی و عاطفی در آن پررنگ است (کاوسیان، 1386). نگرش بنا بر نظرFridman  (1970؛ به نقل از کریمی، 1387 (نظامی بادوام است که شامل یک عنصر شناختی، یک عنصر احساسی و یک تمایل به عمل است و وقتی‌که شکل می‌گیرد، اصل ثبات شناختی آن اهمیت فزاینده‌ای پیدا می‌کند و به‌کندی در معرض تغییر قرار می‌گیرد. ازجمله نگرش‌ها در فرایند تحصیلی، نگرش به مدرسه است.

 

 

نگرش به مدرسه در فرایند تحصیل به‌تدریج شکل می‌گیرد و بر عملکرد تحصیلی به‌طورکلی تأثیرگذار است. این نگرش می‌تواند مثبت یا منفی باشد. مثلاً ممکن است دانش‌آموز مدرسه را مکان جالب و مناسبی بیابد که برایش خوشایند است و یا این‌که مدرسه مکان ملال‌آور و خسته‌کننده است که از آن نفرت دارد. این نوع نگرش کل فرایندهای مدرسه ازجمله کلاس درس، معلمان، بچه‌های مدرسه و کلیه فعالیت‌ها و علاقه‌مندی به یادگیری را تحت نفوذ خود دارد (ثنایی و همکاران، 1375). pentelichuk (1989) معتقد است نگرش دانش آموزان در مورد مدرسه می‌تواند در جهت‌گیری‌های آن‌ها در فعالیت‌های یادگیری تأثیر عمده‌ای داشته باشد. نگرش نسبت به مدرسه شامل علاقه و عاطفه دانش‌آموز نسبت به مدرسه است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که میزان انطباق فراگیران با تکالیف آموزشگاهی ارتباط زیادی با نحوه نگرش آن‌ها به مدرسه دارد. همچنین هر چه دانش آموزان نگرش مثبت‌تری به مدرسه داشته باشند از ادراک تحصیلی بالاتری نیز برخوردار خواهند بود.

 

 

درزمینه انگیزش تحصیلی پژوهش‌هایی هم در داخل و هم در خارج از کشور صورت گرفته است که در رابطه با ارتباط عوامل مختلف فردی، اجتماعی، آموزشگاهی و خانوادگی باانگیزه تحصیلی است. Martin & Marsh (2006) با بررسی دانش آموزان دبیرستانی نشان دادند که میزان تاب‌آوری در کاهش یا افزایش انگیزه تحصیلی دانش آموزان نقش مهمی دارد. تحقیقات متعددی به بررسی رابطه سبک‌های فرزند پروری و انگیزش تحصیلی دانش آموزان پرداخته‌اند. Grolnick & Ryan (1989) در پژوهشی به این نتیجه دست یافتند که بعد حمایت از خودمختاری والدین با خودتنظیمی مرتبط است. برخلاف درگیری پدر، درگیری مادر رابطه معناداری با انگیزش درونی دارد. Fonten (1994) با توجه به شیوه فرزند پروری کودکان، می‌خواست بداند کدام شیوه با انگیزش پیشرفت تحصیلی ارتباط دارد. یافته‌های پژوهش وی نشان دادند شیوه فرزند پروری مقتدرانه و انتظار والدین از موفقیت فرزندان رابطه معناداری با انگیزش پیشرفت تحصیلی دارد. نتایج دیگر پژوهش انجام‌شده توسط Attaway & Buri (2004) نشان می‌دهد که سبک‌های حمایت از خودمختاری و درگیری و گرمی والدین رابطه مثبتی با اشکال انگیزش درونی و رابطه منفی با انگیزش بیرونی و بی‌انگیزگی دارد و بین سبک فرزند پروری مادر و پدر تفاوت وجود دارد. McCoach & Sigle (2003) خاطرنشان می‌سازند که فراگیران دارای پیشرفت تحصیلی ضعیف، نگرش‌های منفی نسبت به مدرسه دارند. Majoribanks (2002) نیز نشان می‌دهد که چگونگی نگرش دانش آموزان به مدرسه با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دارای ارتباط معناداری است. دانش‌آموزانی که دارای پیشرفت تحصیلی بالا هستند در مدرسه به یادگیری علاقه‌مند هستند و نسبت به مدرسه نگرش مثبتی دارند.

 

 

بنابراین با توجه به نتایج پژوهش‌های انجام‌شده، ازآنجاکه انگیزه تحصیلی مستقیماً با میزان یادگیری و پیشرفت تحصیلی یادگیرندگان رابطه مثبتی دارد لازم است برای ایجاد یک نظام آموزشی موفق و پویا به این امر مهم توجه بیشتری شود. متأسفانه یکی از مشکلات شایع نظام آموزشی در بسیاری از کشورها پایین بودن سطح انگیزه تحصیلی در بین یادگیرندگان است که سالانه زیان‌های علمی، فرهنگی و اقتصادی زیادی را متوجه دولت‌ها و خانواده‌ها می‌کند و نظام آموزشی کشورها را با افت تحصیلی مواجه می‌سازد (ابوالقاسمی و پولادی ری‌شهری، 1382)؛ بنابراین جهت کم کردن خسارت ناشی از کاهش انگیزه تحصیلی باید تحقیقات گسترده‌ای در زمینه انگیزه تحصیلی صورت بگیرد و با توجه به این‌که مطالعات به‌عمل‌آمده درزمینه انگیزش تحصیلی در ایران اغلب به بررسی رابطه این متغیر با پیشرفت تحصیلی پرداخته‌اند (قاسمی پیر بلوطی، 1374؛ منظری توکلی، 1375؛ قاجارگر، 1373؛ باقری، 1371) و برخی نیز به بررسی عوامل ایجاد انگیزه در دانش آموزان توجه کرده‌اند (اطهری راد، 1371)؛ اما بررسی علل و عوامل پیش‌بینی کننده آن در این پژوهش مدنظر قرارگرفته که تاکنون کمتر بدان توجه شده است بنابراین در پژوهش حاضر نگارنده در نظر دارد تا به این سؤال که آیا تاب‌آوری، سبک‌های والدگری و نگرش دانش‌آموز نسبت به مدرسه، انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند؟ پاسخ دهد.

 

 

1-3- اهمیت و ضرورت پژوهش

 

 

دانش آموزان بزرگ‌ترین سرمایه‌های انسانی هر جامعه‌ای به‌حساب می‌آیند، زیرا می‌توانند با در هم آمیختن نیروی جوانی، علم و مهارت آموخته‌شده، چرخ‌های پیشرفت و توسعه را به حرکت درآورند. در تمام کشورها سالیانه سهم بالایی از درآمد ملی صرف آموزش‌وپرورش می‌شود، اما بخش زیادی از هزینه‌ها هدر می‌رود. در این زمینه یکی از مواردی که همواره موردتوجه معلمان و اولیای دانش آموزان بوده است، انگیزش تحصیلی یادگیرندگان است. انگیزش، مهم‌ترین شرط یادگیری است. علاقه به یادگیری محصول عواملی است که به شخصیت و توانایی دانش‌آموز، ویژگی‌های تکلیف، مشوق‌ها و سایر عوامل محیطی مربوط است (Blumont, 1993، نقل از عابدی و مظفری، 1388). انگیزش به‌صورت آمادگی روانی یک پیش‌نیاز یادگیری به‌حساب می‌آید و تأثیر آن بر یادگیری کاملاً آشکار است. اگر دانش آموزان نسبت به درس بی‌علاقه باشند (دارای انگیزش سطح پایینی باشند)، به توضیحات معلم توجه نخواهند کرد و بالاخره پیشرفت چندانی نصیب آن‌ها نخواهد شد؛ اما اگر نسبت به درس علاقه‌مند باشند (دارای انگیزش بالایی باشند)، هم به توضیحات معلم به‌دقت گوش خواهند داد هم به دنبال کسب اطلاعات بیشتری در زمینه مطلب درسی خواهند رفت و هم پیشرفت زیادی نصیب آن‌ها خواهد شد (سیف، 1388). به تجربه ثابت‌شده است که یکی از شایع‌ترین و بارزترین مشکلات تحصیلی دانش آموزان پایین بودن انگیزش تحصیلی است. هرچند ممکن است دانش آموزان به‌طور یکسان، برای انجام یک تکلیف برانگیخته باشند اما منبع انگیزشی می‌تواند متفاوت باشد. دانش آموزان که از درون برانگیخته‌شده و فعالیتی را قبول می‌کند برای خود آن فعالیت و یا برای لذت ناشی از آن، یادگیری ناشی از آن و یا احساس کمال‌گرایی حاصل از آن. دانش‌آموزی که از بیرون برانگیخته‌شده برای این کار می‌کند که پاداشی کسب کند یا از تنبیهات خارج از خود فعالیت دوری گزیند مانند نمرات، برچسب‌ها و تأیید معلم (,Lepper 1988؛ به نقل از اسپالدینگ، ترجمه یعقوبی و خوش‌خلق، 1377). به‌کارگیری نادرست روش‌های مختلف ایجاد انگیزش از سوی والدین و معلمان برای ایجاد انگیزش و روحیه مطالعه در دانش آموزان نه‌تنها مؤثر واقع نمی‌شود بلکه تأثیرات منفی در انگیزش تحصیلی آنان می‌گذارد. وعده پاداش جایزه، تهدید و حتی تنبیه ازجمله روش‌هایی است که والدین و معلمان معمولاً به آن‌ها متوسل می‌شوند ولی هیچ‌یک از آن‌ها قادر نبوده است که افراد را به مطالعه و انجام تکالیف دلگرم سازد (Pintrich & Schunk, 1996). بررسی‌ها نشان می‌دهد که انگیزش یکی از عوامل اصلی بروز رفتار است و در تمام رفتارها ازجمله یادگیری، عملکرد، ادراک، دقت، یادآوری، فراموشی، تفکر، خلاقیت و هیجان اثر دارد (موری، 1964، ترجمه براهنی، 1363). یافته‌های پژوهشی و بررسی‌های تجربی نشان داده است که 85 درصد از مواردی که دانش آموزان را به شکست تحصیلی و ناهنجاری‌های رفتاری می‌کشاند، قبل از آنکه جنبه شناختی و هوشی داشته باشد، مربوط به عوامل عاطفی و انگیزشی است؛ یعنی شدت اضطراب امتحان و فراوانی مشکلات عاطفی موجب کاهش پیشرفت و انگیزه تحصیلی می‌شود و دانش آموزان بخش عمده‌ای از انرژی روانی خود را صرف چگونگی پاسخ‌دهی به این نیازها و مواجه با این مشکلات می‌کنند (سلطانی، 1381).

 

 

علی‌رغم پیشینه و سابقه طولانی تحقیقات در زمینه انگیزش تحصیلی در غرب، در کشور ما در این زمینه و راههای افزایش آن به‌صورت کاربردی مطالعات محدودی صورت گرفته است بنابراین جا دارد که محققان با پرداختن به این موضوعات، دانش و راهبردهای عملی را برای نهادهای آموزشی و پژوهشی فراهم ساخته و اطلاعات مفیدی را در اختیار کسانی که به نحوی با موضوع مرتبط می‌باشند قرار دهند تا با ارائه راهکارهای عملی و افزایش انگیزه تحصیلی زمینه پیشرفت کشور فراهم گردد؛ و همچنین با توجه به این‌که پژوهشگر خود در محیط آموزشی به‌عنوان مشاور مشغول است و اکثر مراجعینی که به دلیل افت تحصیلی به وی مراجعه نموده‌اند، با بررسی‌های صورت گرفته یکی از مهم‌ترین دلایل افت تحصیلی و عدم پیشرفت تحصیلی آنان را کاهش انگیزش تحصیلی می‌داند، لذا بر آن شد که در این زمینه پژوهشی را انجام دهد. آگاهی از منابع انگیزش، اینکه عوامل تأثیرگذار بر انگیزش کدم‌اند شاید نیاز به زمان و پژوهش‌های مختلفی دارد. در مجموع می توان اهمیت و ضرورت پژوهش حاضر را به شرح زیر عنوان نمود:

 

 

• کاهش انگیزش تحصیلی دانش آموزان

 

• جلوگیری از هدر رفتن منابع مالی

 

• به کارگیری نادرست روش های مختلف ایجاد انگیزه در دانش آموزان

 

• آگاهی از منابع و عوامل تأثیرگذار بر انگیزش

 

• پر کردن خلأ اطلاعاتی موجود

 

• پایین بودن انگیزش تحصیلی یکی از دلایل اصلی افت تحصیلی در دانش آموزان

 

بنابراین با توجه به اهمیت موضوع، مطالعه حاضر جهت تعیین انگیزش تحصیلی بر پایه تاب‌آوری، سبک‌های والد گری و نگرش دانش‌آموز نسبت به مدرسه است.

 

 

1-4- اهداف پژوهش

 

 

1-4-1- هدف کلی

 

 

تعیین انگیزش تحصیلی بر پایه تاب‌آوری، سبک‌های والد گری و نگرش دانش‌آموز نسبت به مدرسه.

 

 

1-4-2- اهداف جزئی

 

 

• پیش‌بینی انگیزش تحصیلی بر پایه تاب‌آوری

 

• پیش‌بینی انگیزش تحصیلی بر پایه سبک والدگری مقتدر

 

• پیش‌بینی انگیزش تحصیلی بر پایه سبک والدگری سلطه‌جو

 

• پیش‌بینی انگیزش تحصیلی بر پایه سبک والدگری سهل‌انگار

 

• پیش‌بینی انگیزش تحصیلی بر پایه نگرش نسبت به معلم و کلاس

 

• پیش‌بینی انگیزش تحصیلی بر پایه انگیزش / خود نظم دهی

 

• پیش‌بینی انگیزش تحصیلی بر پایه نگرش نسبت به مدرسه

 

• پیش‌بینی انگیزش تحصیلی بر پایه ادراک خود تحصیلی

 

• پیش‌بینی انگیزش تحصیلی بر پایه ارزش‌گذاری هدف‌ها

 

 

1-5- فرضیه‌های پژوهش

 

 

1-5-1- فرضیه اصلی

 

 

تاب‌آوری، سبک‌های والدگری و نگرش دانش‌آموز نسبت به مدرسه انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

 

 

1-5-2- فرضیه‌های فرعی

 

 

• تاب‌آوری انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

• سبک والدگری مقتدر انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

• سبک والدگری سلطه‌جو انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

• سبک والدگری سهل‌انگار انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

• نگرش نسبت به معلم و کلاس انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

• انگیزش / خود نظم دهی انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

• نگرش نسبت به مدرسه انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

• ادراک خود تحصیلی انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

• ارزش‌گذاری هدف‌ها انگیزش تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند.

 

 

1-6

 

 

 

 

       2-3-3. مقوله­های کتاب­درمانی………….. 18

 

 

       2-3-4. محیط­های اجتماعی کتاب­درمانی……. 19

 

 

       2-3-5. مزایای کتاب­درمانی…………… 19

 

 

       2-3-6. کاربردهای کتاب­درمانی…………. 22

 

 

       2-3-7. مراحل کتاب­درمانی…………….. 22

 

 

       2-3-8.  اصول انتخاب منابع کتاب­درمانی…. 24

 

 

   2-4. اختلالات عاطفی و رفتاری در کودکان…….. 25

 

 

       2-4-1. نشان­گان­های درونی­سازی و برونی­سازی شده  26

 

 

   2-5. قصه­درمانی کودکان ناشنوا……………. 27

 

 

   2-6. رفتارهای نامناسب اجتماعی در ناشنوایان.. 28

 

 

   2-7. نقش کتابدار در برآوردن نیازهای ناشنوایان 29

 

 

   2-8. اعتماد به نفس در کودک و نقش داستان در افزایش آن. . .     31

 

 

   2-9. اندوه در کودک و نقش داستان در کاهش آن . . . 32

 

 

   2-10. پرخاشگری در کودک و نقش داستان در کاهش آن . . .  34

 

 

   2-11. ترس در کودک و نقش داستان در کاهش آن. . .   35

 

 

   2-12. پیشینه­ی پژوهش……………………. 37

 

 

       2-12-1. پژوهش­های کتاب­درمانی در ایران…. 37

 

 

       2-12-2. پژوهش­های کتاب­درمانی در خارج از ایران 39

 

 

   2-13. نتیجه گیری43

 

 

 

فصل 3: روش­شناسی پژوهش…………………….. 44

 

 

   3-1. مقدمه……………………………. 45

 

 

   3-2. روش پژوهش………………………… 46

 

 

   3-3. جامعه­ و نمونه­ی آماری پژوهش…………. 46

 

 

   3-4. شیوه و ابزار گردآوری داده­ها………… 47

 

 

   3-5. روایی ابزار گردآوری داده­ها…………. 51

 

 

   3-6. روش­های تجزیه و تحلیل داده­ها………… 51

 

 

   3-7. محدودیت­های پژوهش………………….. 52

 

 

 

 

 

فصل 4: یافته­های پژوهش…………………….. 53

 

 

 

   4-1. مقدمه……………………………. 54

 

 

   4-2. نتایج توصیفی آزمودنی­ها…………….. 54

 

 

       4-2-1. نتایج  توصیفی آزمودنی شماره­ی 1… 54

 

 

       4-2-2. نتایج توصیفی آزمودنی شماره­ی 2…. 57

 

 

       4-2-3. نتایج توصیفی آزمودنی شماره­ی 3…. 60

 

 

       4-2-4. نتایج توصیفی آزمودنی شماره­ی 4…. 62

 

 

       4-2-5. نتایج توصیفی آزمودنی شماره­ی 5…. 65

 

 

       4-2-6. نتایج  توصیفی آزمودنی شماره­ی 6… 67

 

 

       4-2-7. نتایج توصیفی آزمودنی شماره­ی 7…. 70

 

 

   4-3. تحلیل استنباطی……………………. 72

 

 

       4-3-1. فرضیه­ی اول پژوهش…………….. 72

 

 

       4-3-2. فرضیه­ی دوم پژوهش…………….. 73

 

 

       4-3-3. فرضیه­ی سوم پژوهش…………….. 74

 

 

       4-3-4. فرضیه­ی چهارم پژوهش…………… 75

 

 

       4-3-5. فرضیه­ی پنجم پژوهش……………. 76

 

 

       4-3-6. فرضیه­ی ششم پژوهش…………….. 77

 

 

       4-3-7. فرضیه­ی هفتم  پژوهش…………… 78

 

 

       4-3-8. فرضیه­ی هشتم پژوهش……………. 79

 

 

       4-3-9. فرضیه­ی نهم پژوهش…………….. 80

 

 

       4-3-10. فرضیه­ی دهم پژوهش……………. 81

 

 

       4-3-11. فرضیه­ی یازدهم پژوهش…………. 82

 

 

 

فصل 5: نتیجه­گیری و پیشنهادهای پژوهش………… 84

 

 

   5-1. مقدمه……………………………. 85

 

 

   5-2. خلاصه پژوهش……………………….. 85

 

 

   5-3. نتایج هریک از آزمودنی­ها در پیش­آزمون و پس­آزمون    86

 

 

       5-3-1. نتایج آزمودنی شماره­ی1 براساس سیاهه­ی رفتاری…  86

 

 

       5-3-2. نتایج آزمودنی شماره­ی 1 براساس فرم گزارش معلم   86

 

 

       5-3-3. نتایج آزمودنی شماره­ی 2 براساس سیاهه­ی رفتاری…      86

 

 

       5-3-4. نتایج آزمودنی شماره­ی 2 براساس فرم گزارش معلم   87

 

 

       5-3-5. نتایج آزمودنی شماره­ی 3 براساس سیاهه­ی رفتاری…      87

 

 

       5-3-6. نتایج آزمودنی شماره­ی 3 براساس فرم گزارش معلم   87

 

 

       5-3-7. نتایج آزمودنی شماره­ی 4 براساس سیاهه­ی رفتاری…      87

 

 

       5-3-8. نتایج آزمودنی شماره­ی 4 براساس فرم گزارش معلم   88

 

 

       5-3-9. نتایج آزمودنی شماره­ی 5 براساس سیاهه­ی رفتاری…      88

 

 

       5-3-10. نتایج آزمودنی شماره­ی 5 براساس فرم گزارش معلم   88

 

 

       5-3-11. نتایج آزمودنی شماره­ی 6 براساس سیاهه­ی رفتاری…     88

 

 

       5-3-12. نتایج آزمودنی شماره­ی 6 براساس فرم گزارش معلم   89

 

 

       5-3-13. نتایج آزمودنی شماره­ی 7براساس سیاهه­ی رفتاری…      89

 

 

       5-3-14. نتایج آزمودنی شماره­ی 7 براساس فرم گزارش معلم   89

 

 

   5-4. فرضیه­ها………………………….. 90

 

 

       5-4-1. فرضیه­ی اول………………….. 90

 

 

       5-4-2. فرضیه­ی دوم………………….. 90

 

 

       5-4-3. فرضیه­ی سوم………………….. 90

 

 

       5-4-4. فرضیه­ی چهارم………………… 91

 

 

       5-4-5. فرضیه­ی پنجم…………………. 91

 

 

       5-4-6. فرضیه­ی ششم………………….. 91

 

 

       5-4-7. فرضیه­ی هفتم…………………. 91

 

 

       5-4-8. فرضیه­ی هشتم…………………. 92

 

 

       5-4-9. فرضیه­ی نهم………………….. 92

 

 

       5-4-10. فرضیه­ی دهم…………………. 92

 

 

       5-4-11. فرضیه­ی یازدهم………………. 92

 

 

   5-5. بحث و بررسی………………………. 93

 

 

       5-5-1.فرضیه­ی اول…………………… 93

 

 

       5-5-2. فرضیه­ی دوم………………….. 94

 

 

       5-5-3. فرضیه­ی سوم………………….. 95

 

 

       5-5-4. فرضیه­ی چهارم………………… 95

 

 

       5-5-5. فرضیه­ی پنجم…………………. 96

 

 

       5-5-6. فرضیه­ی ششم………………….. 96

 

 

       5-5-7. فرضیه­ی هفتم…………………. 97

 

 

       5-5-8. فرضیه­ی هشتم…………………. 97

 

 

       5-5-9. فرضیه­ی نهم………………….. 98

 

 

       5-5-10. فرضیه­ی دهم…………………. 99

 

 

       5-5-11. فرضیه­ی یازدهم………………. 99

 

 

   5-6. نتیجه­گیری………………………… 99

 

 

   5-7. پیشنهاد­های پژوهش…………………. 101

 

 

       5-7-1. پیشنهادهای کاربردی………….. 101

 

 

       5-7-1. پیشنهادهایی برای پژوهش­های آینده 101

 

 

 

فهرست منابع…………………………….. 102

 

 

 

 

 

پیوست………………………………….. 109

 

 

پیوست 1: سیاهه­ی رفتاری کودک/نوجوان 6 تا 18 ساله… 110

 

 

پیوست 2: لیست کتاب­های مناسب انتخاب­شده­ی گروه سنی ب در فرایند کتاب­درمانی………………………………………. 121

 

 

پیوست 3: خلاصه­ای از کتاب داستان­های انتخاب­شده­ی گروه سنی ب در فرایند کتاب­درمانی……………………………………… 123

 

 

پیوست4:  تبدیل نمرات خام مقیاس­های سیاهه­ی رفتاری کودک و گزارش معلم به نمرات تی   135

 

 

• مقدمه

 

کتاب، «آیینه­ای از جهان هستی» است که تمام تجربیات بشر، در زمان­ها و مکان­های مختلف را منعکس می­کند و هم­چنین، امکان دستیابی به پیشینه­های زندگانی، نگرش­ها و احساسات بشری را فراهم می­سازد. کتاب، در سالیانی نه چندان دور، مهم­ترین رسانه­ی فرهنگی بود که وظیفه­ی انتقال معارف، تجارب و اطلاعات بشری را بر عهده داشت و امروزه، در عصر رسانه­های الکترونیکی، با وجود داشتن رقیب­های توانا، هم­چنان در صدر استفاده قرار گرفته است. کتاب، به­عنوان یکی از بنیادی­ترین و محوری­ترین عناصر شکل­دهنده­ی عصر فرهنگ مکتوب، هم­چنان کانون توجه سیاست­گذاران فرهنگی و نظام­های آموزشی است. اگرچه کتاب، ابزاری سودمند در تکوین شخصیت، استعدادها و توانایی­های انسان است ولی استفاده از کتاب، برای «کتاب­درمانی»، مفهومی نوپاست و در جهان امروز که در حدود 450 میلیون نفر، در سراسر جهان، با مشکلات روانی، عصبی و رفتاری مواجه هستند، به­کارگیری شیوه­های کم­هزینه، با محتوای فرهنگی و آموزشی، به­عنوان مکمل درمان اصلی، ممکن است گزینه­ی مناسبی باشد (ندوشن، 1386).

 

 

اگرچه کتاب­درمانی، اصطلاحی درمانی است که در ارتباط متقابل میان فرد با محتویات یک یا چند کتاب یا شعر و انواع گوناگون موضوعات تألیف شده کاربرد دارد ولی در اصل، مفهومی قدیمی در علوم کتابداری است و در واقع، روشی برای شفا و درمان اختلالات شخصیتی، احساسی و یا اجتماعی در میان کودکان و نوجوانان است. در این روش، ادبیات، ابزاری است که به خواننده کمک می­کند تا با شناخت شخصیت­ها و مشکلات آن­ها در کتاب، میان آن­ها و مشکلاتی که در زندگی شخصی خود دارد، ارتباط برقرار کند. یکی از گونه­های ادبیات کودکان، داستان است. خواننده­ی داستان می­آموزد که چگونه دیگران با ناکامی­ها و سرخوردگی­های­شان روبه­رو می­شوند. این روش، به آنان امکان می­دهد که نوعی بصیرت درونی نسبت به خود و راه حل­های جایگزین برای حل مشکلات فردی­شان بیابند و درک کنند که ایشان تنها افراد دارای مشکلات ویژه نیستند؛ در نتیجه، آنان را علاقه­مند می­کند تا درباره­ی مشکلات خود، به بحث و گفت­وگوی آزاد بپردازند.

 

 

داستان­ها، ابزار مناسبی برای معرفی الگوهای موفق رفتارهای مطلوب هستند. کودک، از طریق همانندسازی با این الگوها، به تعدیل و اصلاح تصویرهایی که از خود در ذهن دارد، می­پردازد. مطالعه بر روی کودک، این امکان را به ما می­دهد که برای رشد همه­جانبه و شکوفایی استعدادهای انسانی او در آینده، امکاناتی را ایجاد کنیم. پی بردن به نیازهای کودک، در مطالعه­ی علمی تغییرات رفتارهای (زیست­شناختی، اجتماعی، شناختی و عاطفی) او، سهم بسزایی دارد. کودک ناشنوا،
به ­دلیل نداشتن درک زبان گفتاری در خانواده و جامعه احساس کمبود کرده، دچار مشکلات  زیادی می­شود و درنتیجه نیازهای بیش­تری دارد. وی، در مقایسه با کودک سالم، دچار اختلالات عاطفی
بیش­تری است که برای رفع این اختلالات از طرف خانواده، مدرسه و جامعه توجه افزون­تری را طلب می­کند. کتاب­درمانی، به­ویژه برای کودکانی که قادر به بیان احساسات خود نیستند، می­تواند مؤثر واقع شود؛ زیرا آن­ها با شخصیت­های موجود در کتاب، همانندسازی می­کنند و از آن­جا که کتاب، به عنوان ابزاری سودمند در شکل­گیری شخصیت کودکان و شکوفایی استعدادها و توانایی­های آن­هاست، ممکن است با ارضای نیازها و استعدادهای بالقوه­ی کودک، آن­ها را به شکوفایی برساند یا مشکلات روان­شناختی او را کاهش دهد.

 

 

 

 

• بیان مسأله

 

در دنیای امروز که عصر فناوری و رقابت است، انسان­های عادی از هم سبقت می­گیرند و برای اهداف محدود، یکدیگر را پشت سر می­گذارند. بی­شک، افرادی که دچار نقص باشند خود­به­خود کنار گذاشته می­شوند. به همین دلیل این افراد باید تلاش مضاعفی به منظور جبران کاستی­های خود داشته­ باشند که در گذر زمان کم­تر نادیده گرفته شوند و از شتاب جامعه باز نمانند و این نقص­ها مانع ادامه­ی تحصیل و کار و زندگی­شان نشود. فرایند کتاب­درمانی از روش­هایی است که ممکن است به عنوان کمکی در جبران نقص این افراد در نظر گرفته شود.

 

 

امروزه، کتاب­درمانی در کشورهای پیشرفته، به طور مؤثری در محیط­های اجتماعی، هم­چون بیمارستان­ها، مدارس، پرورشگاه­ها، مراکز مشاوره و زندان­ها و برای درمان اختلالات شایع روانی نظیر افسردگی به کار می­رود (توز، 1353). کتاب­درمانی، استفاده از فنِّ کتاب خواندن، برای راهنمایی فرد و گروه است. این راهنمایی، خدمات مشاوره­ای، روان­درمانی، رشد شخصیت، بلوغ هیجانی و مانند آن را در بر می­گیرد. اگرچه کتاب­درمانی، یک مهارت درونی نیست ولی بر اساس آگاهی خواننده از فرایند پویایی که در درون وی رخ می­دهد، پی­ریزی شده است. از این مهارت، می­توان به طور مستقل، برای درمان استفاده کرد یا به­ عنوان یک کار کمکی، در سایر فنون روان­درمانی بهره گرفت (هرنیک، 1987).

 

 

خواندن و مطالعه، مهارت پیچیده­ای است که در دنیای امروز با وجود پیشرفت­های گسترده در زمینه­ی ارتباطات رایانه­ای، انسانی و رسانه­های جمعی از اهمیّت بالایی برخوردار است. با وجود این پیشرفت­ها، هنوز لازم است اطلاعات مورد نیاز خود را از طریق خواندن و مطالعه به ­دست آوریم. یکی از راه­های برقراری ارتباط در جامعه، خواندن است؛ از این­رو، فرایندهای اساسی خواندن، ممکن است در راستای برقراری بهتر این ارتباطات مؤثر باشد (غفاری، 1381).

 

 

برای بهره­مندی از زندگی سالم، باید ضمن جلوگیری از بروز بسیاری مشکلات روانی، توانایی­های فردی نیز تقویت شوند. شناخت نیازهای کودکان و نوجوانان و فراهم آوردن امکانات لازم برای
پاسخ­گویی به آن­ها، مانع بروز بسیاری از مشکلات روانی در کودکی و بزرگسالی می­شود. کتاب­درمانی ابزار مناسبی برای کسب تجربه و اطلاعات به منظور پاسخ­گویی به نیازهای گوناگون است. در صورت شناخت نیازها و شناخت کتاب­های مناسبی که ممکن است پاسخ­گو و ارضاکننده­ی آن­ها باشند، ادبیات کودکان به رشد مناسب و متعادل کودکان و نوجوانان کمک می­کند. کتاب­درمانی، یکی از
راه­های درمانی لذت­بخش است که ارزش تجربه و کتاب را می­شناساند و در تشویق به مطالعه مؤثر است (پریرخ، 1382).

 

 

مطالعه­ی کتابی که توسط درمانگر به ‌مراجعه‌کننده­ی خاصی توصیه می‌شود، ممکن است این اثرات را داشته باشد:

 

 

1) افزایش شناخت و آگاهی؛

 

 

2) آشنایی با سرگذشت زندگی دیگران و راهکارهای اتخاذ شده توسط ایشان برای غلبه بر مشکلات؛

 

 

3) الگو قرار دادن و همانندسازی با شخصیت‌هایی که مددجو در کتاب با آنان آشنا می‌شود؛

 

 

4) آموختن دستورکار‌هایی برای زندگی بهتر و تقویت تفکر مثبت؛

 

 

5) تداعی آزاد هنگام برخورد با مفاهیمی که برای خواننده معنای ویژه‌ای دارند؛

 

 

6) تحریک خواننده به تفکر، تحلیل نگرش‌ها و رفتارها؛

 

 

7) فراخوانی احساسات و تجربه‌های پنهان به سمت آگاهی؛

 

 

8) کمک به شناخت علل رفتار خود و دیگران و تأمین سازگاری مطلوب؛

 

 

9) کمک جستن از کتاب به ­‌عنوان پناهگاه امنی که آرزوها و رؤیاهای ما در آن تحقق می­یابد و پایان خوش آن­ها به ما امید می‌بخشد و پناهگاهی که به هنگام نیاز فارغ از واقعیت‌های روزمره به
آن­ها روی می‌آوریم.

 

 

از کارکرد عاطفی و رفتاری داستان، می­توان در رشد کودک بهره جست. هنگامی­که کودک داستان را می­خواند یا به آن گوش می­دهد، سه فرایند «همانندسازی»، «پالایش روانی» و «بینش» را تجربه می­کند. اگر داستان، مناسب حال و در خور استعداد کودک باشد، او می­تواند خود را جایگزین شخصیت یا قهرمان داستان کند و از این طریق، در انگیزه­ها و تعارض­های وی سهیم شود. هنگامی­که کودک کشف می­کند که در مشکلات خود تنها نیست و کودکان دیگری نیز در این تجربه­ها شریک هستند، احساس امنیت و آرامش می­کند و از تنهایی او کاسته می­شود (آل­یاسین، 1379). لازم به ذکر است که این سه فرایند، از مراحل کتاب­درمانی است که جیون (1992) در کتابش آورده است.

 

 

هنگامی­که کودک و شخصیت مورد نظر انطباق یافتند، تخلیه­ی هیجان­ها صورت می­گیرد. تخلیه­ی روان­شناختی، اغلب پس از رفع تعارض­ شخصیت داستان رخ می­دهد. به عبارتی، کودک، از طریق پالایش روانی، بستری برای تخلیه­ی هیجان­های خود پیدا می­کند. کودک، به­مدد همانندسازی با شخصیت­های داستان و برون­ریزی هیجان­ها مشکلاتش را عمیق­تر و درست­تر تجزیه و تحلیل می­کند. چنین تحلیل­هایی، باعث افزایش خودآگاهی و درک عمیق­تر از خود و ارتباط با دیگران می­شود. به عبارتی، «بینش»، رابطه­ای مستقیم، با تقویت شناخت کودک دارد و از جنبه­ی رفتاری، رفتارهای کودک را بهبود می­بخشد.

 

 

کودکان ناشنوا در گرفتن اطلاعات، به جای گوش از چشمان خود استفاده می­کنند. دشواری ادای واژگان و دشواری همراه کردن نمادهای نوشتاری با صداها، کودک ناشنوا را در ارتباط­گیری با متن کتاب و درک مطالب آن با مشکل روبه­رو می­کند. به همین دلیل، کودکان ناشنوا مهارت­های کم­تری جهت  خواندن دارند. شماری از کارشناسان بر این باورند که حس بینایی در نبود حس شنوایی می­تواند نمادهای زبانی را به کودک ناشنوا منتقل کند. بنابراین، شناخت این نشانه­ها نخستین زبانی است که این کودکان می­آموزند و در ضمن اساسی­ترین وسیله­ی ارتباطی آنان به شمار می­رود. زبان اشاره، زبانی دیداری و حرکتی با ساختار دستوری و آهنگ ویژه­ی خود است، لذا متفاوت از زبان گفتاری می­باشد. زبان اشاره برای انتقال یک معنای دقیق به حرکت­های بدنی، حالت­های بیانی چهره­ای و ایجاد علامت نیاز دارد. کودکان ناشنوا نیز مانند دیگر کودکان به کتاب­های چاپی نیاز دارند. این کودکان به­دلیل فقدان حس شنوایی، نسبت به بچه­های شنوا مشکلات بیش­تری دارند و در ارتباط با اطرافیان خود حساس­تر هستند. در نتیجه، رفتارهای نابهنجار آن­ها به مراتب بیش­تر از بچه­های شنواست. از رفتارهای نابهنجار آن­ها می­توان به پرخاشگری، ترس، اندوه و عدم اعتماد به نفس که به دلایل مختلفی در فرد به وجود می­آیند، اشاره نمود.

 

 

فرایند کتاب­درمانی دارای مراحلی است که با آماده­سازی ذهن کودک آغاز می­شود. با طرح سؤال­های مقدماتی انگیزه­ی خواندن و گوش دادن به کتاب یا داستان نیز بالا می­رود. پس از خوانده ­شدن کتاب برای کودکان به آن­ها فرصت داده می­شود تا درباره­ی آن فکر کنند. بیش­ترین مقدار زمان، صرف پاسخ و واکنش کودک به متن می­شود. مهم­ترین مرحله، بحث­هایی پی­درپی است که درمانگر با طرح سؤال­هایی آن­ها را ایجاد می­کند؛ چون در همین زمان است که کودک حوادث و شخصیت­های کتاب را با تجربه­های شخصی خود پیوند می­دهد. کتابدار یا درمانگر با طرح سؤال­های «چرایی»، آن­ها را درکسب بینش یاری می­رساند. این مراحل، مستلزم شناخت کافی کودک و همدلی و برقراری رابطه­ی اطمینان­بخش با اوست و هنگامی­که به صورت بحث­های پی­درپی انجام شود، اهداف درمانی خود را به مؤثرترین شکل دنبال می­کند. البته، کار با کودکان استثنایی قدری سخت­تر و مستلزم صرف وقت، حوصله و تخصّص بیش­تری است؛ چرا که شناخت کافی و برقراری رابطه­ی اطمینان­بخش با کودک استثنایی از دقت و حوصله­ی همگان بر نمی­آید­.

 

 

با این­که کتاب­درمانی، به مفهوم واقعی، نگرشی جدید است و بر رسالت فعالان ادبیات کودک افزوده است ولی شتاب­زدگی در خلق آثار نه تنها در رشد و تکامل و یا کاهش مشکلات تأثیری نخواهد گذاشت، بلکه نتایج و آثاری منفی را به دنبال خواهد آورد. سالانه بخشی از کتاب­های منتشر شده در ایران، توسط نهادهایی چون شورای کتاب کودک و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به­ عنوان کتاب­های مناسب انتخاب می­شوند. در ارتباط با کودک ناشنوا، باید توجه داشت که سلامت روانی این کودکان بیش­تر در معرض خطر است و اگر از سوی والدین، اطرافیان و دوستان کودک ناشنوا این گونه مسایل نادیده گرفته شود، دامنه­ی وسیعی از اختلال­های گوناگون نظیر افسردگی، مشکلات اجتماعی و رفتارهای پرخاشگرانه را برای کودک رقم خواهد زد؛ لذا باید در چگونگی رفتار با کودک ناشنوا تلاش زیادی را برای درک درست این کودکان انجام داد.

 

 

حال باید به بررسی این نا­هنجاری­ها، دلایل و مهم­تر از همه رفع این مشکلات پرداخت. کودکان زیربنا و آیند­ه­ی هر جامعه­ای هستند و کودکان استثنایی بخشی از جامعه­ی کودکان به شمار می­آیند. پس سلامت روانی کودکان استثنایی، به­ عنوان افرادی که در شکل­گیری پیکره­ی این نظام نقش دارند، بسیار حائز اهمیت است. مسلماً این افراد، به­دلیل داشتن یک یا چند نقص دچار مشکلاتی
می­شوند که غالباً عدم اعتماد به نفس، پرخاشگری و مانند آن­ها است. تقریباً می­توان گفت که همه­ی اعضای جامعه در رفع این مشکلات سهیم­اند. این وظیفه­ی خطیر بر ­عهده­ی نهادهای بزرگ و کوچک جامعه (خانواده­، سازمان­های دولتی و نظام­های بزرگ­تر) است. هر کدام از آن­ها، به نوعی و با وسیله­ای خاص در رفع مشکلات ایشان تلاش می­کنند. کتابدار نیز می­تواند در رفع این مشکل سهیم باشد و باید تا حدی که در حیطه­ی تخصص و مهارت اوست تلاش کند. حال این سؤال مطرح می­شود که کتابدار چگونه می­تواند برای رفع مشکلاتی هم­چون اضطراب/افسردگی، گوشه­گیری/افسردگی، شکایات جسمانی، مشکلات اجتماعی، مشکلات تفکر، مشکلات توجه، رفتارهای قانون شکنانه و پرخاشگرانه، تلاش کند؟ ابزار و وسایل او برای رفع این مشکلات چیست؟ در این پژوهش تلاش می­شود به این سؤالات، پاسخ داده، همچنین به تأثیر کتاب­درمانی، بر هر یک ازمشکلاتی که در بالا ذکر شد و نشان­گان­های درونی­سازی و برونی­سازی شده­ی دانش­آموزان ناشنوا پرداخته شود.

 

 

 1-3. اهمیت و ضرورت پژوهش

 

 

بخشی از مشکلات عاطفی، روانی، اجتماعی و مانند آن در بزرگسالان به­دلیل برآورده نشدن برخی از نیازهای آن­ها در دوران کودکی است که این مشکل، به­خصوص در ناشنوایان، به­خاطر ناتوانی در شنیدن اهمیت بیش­تری دارد. این افراد، به­ دلیل یاد شده در ارتباط با دیگران، دچار مشکلاتی
می­شوند و در زندگی خود با رفتارهایی هم­چون اضطراب، افسردگی، پرخاشگری، ترس، اندوه و کاهش اعتماد به نفس مواجه هستند. این­گونه رفتارها، از جمله مشکلات درونی­سازی و برونی­سازی شده­ی کودکان می­باشد. موضوع کودکان استثنایی و مسائل و مشکلات مربوط به این قشر مبحثی است که از دید بسیاری از مردم جامعه­ی ما صرفاً به خانواده­های این افراد برمی­گردد. همین طرز تفکر باعث
می­شود بیش­تر مردم از کنار مشکلات این کودکان به­سادگی بگذرند. پیش از این تصور می­شد که مشکل معلولیت مشکل فرد است و فرد باید خود را با جامعه تطبیق دهد، ولی اکنون نگاه جهانی این است که معلولیت مشکل جامعه است و باید شرایطی فراهم شود تا همه­ی افراد جامعه حق شهروندی داشته باشند و این مسأله با فراهم کردن فرصت­های برابر برای این افراد تحقق می­یابد. در این میان، نقش کتاب­درمان بسیار حایز اهمیت و مؤثر خواهد بود.

 

 

فرد کتاب‌درمان، ممکن است آموزگار مدرسه، کتابدار و یا متخصص بهداشت روانی باشد. این کار بهتر است گروهی انجام شود، گروهی که می­تواند متشکل از کتابدار، مشاور، یا روان­شناس مدرسه باشد. این همکاری، به توازن فرایند کتاب‌درمانی کمک می‌کند؛ به‌گونه­ای که بتوان نتیجه­ی
مطلوب­تری در رفع نابهنجاری­های این افراد گرفت.

 

 

 در این پژوهش، تلاش می­شود با استفاده از روش کتاب­درمانی، در جهت رفع این رفتارهای نابهنجار در تعدادی از این کودکان ناشنوا گام برداشته شود. امید است که بتوان با رفع این رفتارها در کودکان ناشنوای دبستان وصال بیرجند، به شکوفایی توانایی­های بالقوه­ی آنان و کاهش مشکلات روان­شناختی ناشی از این رفتارها در بزرگسالی­شان، کمک کرد. لازم است که دست­اندرکاران تلاشی برای ادامه­ی این راه در جهت کاهش مشکلات رفتاری کودکان استثنایی انجام دهند.

 

 

 1-4. هدف­های پژوهش

 

 

 هدف عمده­ی این پژوهش، بررسی تأثیر کتاب­درمانی بر رفع رفتارهای نابهنجاری هم­چون
نشان­گان­های درونی­سازی شده و نشان­گان­های برونی­سازی شده در کودکان ناشنوای گروه سنی ب «سال­های ابتدایی» دبستان وصال بیرجند است. این نشان­گان­ها، شامل «اضطراب/افسردگی،
گوشه­گیری/افسردگی، شکایات جسمانی، مشکلات اجتماعی، مشکلات تفکر، مشکلات توجه، رفتارهای قانون­شکنانه و پرخاشگرانه» است.

 

 

اهداف فرعی این پژوهش که در راستای هدف اصلی هستند، عبارت­اند از:

 

 

• تعیین تأثیر کتاب­درمانی بر کاهش اضطراب/افسردگی کودکان ناشنوای گروه سنی «ب» مقطع ابتدایی مدرسه­ی استثنایی وصال بیرجند

 

• تعیین تأثیر کتاب­درمانی بر کاهش گوشه­گیری/افسردگی کودکان ناشنوای گروه سنی «ب» مقطع ابتدایی مدرسه­ی استثنایی وصال بیرجند

 

• تعیین تأثیر کتاب­درمانی بر کاهش شکایات جسمانی کودکان ناشنوای گروه سنی «ب» مقطع ابتدایی مدرسه­ی استثنایی وصال بیرجند

 

• تعیین تأثیر کتاب­درمانی بر کاهش مشکلات اجتماعی کودکان ناشنوای گروه سنی «ب» مقطع ابتدایی مدرسه­ی استثنایی وصال بیرجند

 

• تعیین تأثیر کتاب­درمانی بر کاهش مشکلات تفکر کودکان ناشنوای گروه سنی «ب» مقطع ابتدایی مدرسه­ی استثنایی وصال بیرجند

 

• تعیین تأثیر کتاب­درمانی بر کاهش مشکلات توجه کودکان ناشنوای گروه سنی «ب» مقطع ابتدایی مدرسه­ی استثنایی وصال بیرجند

 

• تعیین تأثیر کتاب­درمانی بر کاهش رفتارهای قانون­شکنانه­ی کودکان ناشنوای گروه سنی «ب» مقطع ابتدایی مدرسه­ی استثنایی وصال بیرجند

 

• تعیین تأثیر کتاب­درمانی بر کاهش رفتارهای پرخاشگرانه­ی کودکان ناشنوای گروه سنی «ب» مقطع ابتدایی مدرسه­ی استثنایی وصال بیرجن