2 ـ بررسی تطبیقی برخی احکام اسلام با فطرت بشر …………………………………………………………………47

 

ب ـ تناسب با فطرت انسان ها به حکم عقل و علم …………………………………………………………………..49

 

1 ـ تناسب شریعت با عقل………………………………………………………………………………………………………50

 

2 ـ تناسب شریعت با علم ……………………………………………………………………………………………………..50

 

گفتاردوم ـ اثبات جامعیت …………………………………………………………………………………………….51

 

الف ـ جامعیت در قرآن …………………………………………………………………………………………………………51

 

1 ـ دسته ی اول ـ تبیان بودن قرآن ………………………………………………………………………………………….51

 

2ـ دسته دوم ـ جهانی بودن قرآن ……………………………………………………………………………………………52

 

3 ـ دسته سوم ـ جاودانگی قرآن ……………………………………………………………………………………………..53

 

ب ـ اهل بیت و جامعیت قرآن ……………………………………………………………………………………………….54

 

ج ـ دلیل عقلی بر جامعیت قرآن ……………………………………………………………………………………………..53

 

ـ لازمه ی نفی جامعیت ؛ پذیرفتن نقص یا تقصیر در دین باشد …………………………………………………..55

 

ـ اصل خاتمیت دلیل بر جامعیت …………………………………………………………………………………………….56

 

د ـ تفاسیر وارد بر جامعیت قرآن …………………………………………………………………………………………….57

 

گفتار سوم ـ اقوال و نظریات …………………………………………………………………………………………60

 

الف ـ نظریه ی نخست ـ گستردگی دین در همه ی علوم و روش ها …………………………………………..60

 

ب ـ نظریه ی دوم ـ جامعیت تنها در ذکر کلیات و بیان ارزشها …………………………………………………..63

 

ـ جامعیت و علوم …………………………………………………………………………………………………………………65

 

ـ جامعیت و حکومت ……………………………………………………………………………………………………………65

 

ج ـ نظریه ی سوم ـ تعدیل در دو نظریه ی پیشین …………………………………………………………………….66

 

د ـ نظریه ی برگزیده ……………………………………………………………………………………………………………..69

 

مبحث دوم ـ شرایط تأثیر زمان و مکان بر احکام ………………………………………………………………69

 

الف ـ شئون ثابت زندگی انسان ………………………………………………………………………………………………71

 

ب ـ شئون متغیر زندگی انسان…………………………………………………………………………………………………73

 

گفتار اول ـ تأثیر زمان و مکان در موضوعات و متعلقات احکام …………………………………………..75

 

الف ـ تبیین مفهومی موضوع و متعلق و تفاوت آن ها ………………………………………………………………..75

 

ب ـ چگونگی تأثیر زمان و مکان در موضوعات یا متعلقات زمان و مکان ……………………………………77

 

1ـ زمان و مکان و تغییر موضوع ……………………………………………………………………………………………..78

 

2ـ زمان و مکان و توسعه یا تضییق موضوع ……………………………………………………………………………..82

 

گفتار دوم ـ تأثیر زمان و مکان در اجتهاد ………………………………………………………………………..85

 

الف ـ اجتهاد و نقش آن در تشریع اسلامی ……………………………………………………………………………….85

 

 

ب ـ مکاتب فقهی در مورد تأثیر زمان و مکان در اجتهاد …………………………………………………………….89

 

1 ـ اجتهاد و فقه سنتی محض ………………………………………………………………………………………………..89

 

2ـ اجتهاد و فقه سنتی پویا ……………………………………………………………………………………………………..90

 

3ـ اجتهاد و فقه پویای محض ………………………………………………………………………………………………..93

 

فصل سوم ـ دلایل و فلسفه ی وجوب مهریه …………………………………………………..95

 

مبحث اول ـ دلایل وجوب مهریه …………………………………………………………………………………..96

 

گفتار اول ـ دلایل شرعی ……………………………………………………………………………………………..97

 

الف ـ قرآن …………………………………………………………………………………………………………………………..97

 

ب ـ روایات …………………………………………………………………………………………………………………….. 108

 

گفتار دوم ـ دلایل حقوقی …………………………………………………………………………………………..113

 

ـ مواد قانونی و نظریات حقوقدانان………………………………………………………………………………………..113

 

مبحث دوم ـ فلسفه ی وجوب مهریه …………………………………………………………………………….118

 

1 ـ مهریه یک امر طبیعی و ذاتی است …………………………………………………………………………………..119

 

2 ـ مهر قانون عشق و جذب است ……………………………………………………………………………………….120

 

3 ـ مهریه پاداش و نشانه ی حیا و عزت زن است ………………………………………………………………….122

 

4 ـ مهر باعث کنترل و بقاء خانواده می شود ………………………………………………………………………….123

 

5 ـمهر عوض بُضع است ……………………………………………………………………………………………………124

 

6 ـ مهر عوض مشقات و ناکامی های حاصل از روابط جنسی زن است …………………………………….124

 

7 ـ مهر عطیه ی تبرعی الهی به زن است ……………………………………………………………………………….126

 

8 ـ مهریه پیمان صداقت است ……………………………………………………………………………………………..127

 

9 ـ مهر تضمین مادی امنیت تربیت است ………………………………………………………………………………127

 

10 ـ مهر بیمه ی اجتماعی زن و موجب تعادل اقتصادی است …………………………………………………128

 

11 ـ مهر وثیقه ی مالی در مقابل حق طلاق است …………………………………………………………………. 130

 

12 ـ  مهر مکمل سهم الارث زن است ………………………………………………………………………………… 132

 

13 ـ مهر مرز فعالیت های زن است ……………………………………………………………………………………..132

 

فصل چهارم ـ تأثیر مقتضیات زمان و مکان بر مهریۀ زوجه ……………………………..137

 

مبحث اول ـ تأثیر مقتضیات زمان و مکان بر اصل مهریه ………………………………………………….141

 

گفتار اول ـ تغییرات ایجاد شده در وضعیت زنان ……………………………………………………………141

 

گفتار دوم ـ تأثیر استقلال مالی زنان در حکم الزام مرد به پرداخت مهریه ……………………………142

 

مبحث دوم ـ تأثیر مقتضیات زمان و مکان بر نوع و میزان مهریه…………………………………………148

 

نتیجه گیری …………………………………………………………………………………………………………….. 152

 

منابع و مآخذ ……………………………………………………………………………………………………………………..156

 

چکیده انگلیسی ………………………………………………………………………………………………………………….159

 

 

 

 

 

چکیده

 

 

 

دین اسلام دین جامع و کاملی است و مجموعه ی احکام و دستوراتی را ارائه نموده است که پاسخگوی نیاز انسان در مسائلی می باشد که سعادت و خوشبختی او را فراهم می کند و اگر این مقررات و رهنمودها نباشد ، انسان به تنهایی و با تکیه بر عقل خود به سعادت و خوشبختی نمی رسد . مقتضیات زمان و مکان بر  این احکام تأثیرگذار هستند ، اما حدود تأثیر آن ها مستلزم شرایطی است که به عنوان مثال می توان به تغییر موضوع یا مصلحت اشاره کرد . مفهوم مقتضیات زمان و مکان این است که در هر زمان و یا مکانی بر حسب شرایط و اوضاع و احوال جامعه و گاهی بنا بر ذوق ، سلیقه و تقاضای مردم و نیز پسند آنان در هر مکان یا دوره ی زمانی ، پدیده هایی به وجود می آیند که این پدیده ها ایجاب    می کنند خود را با آن ها تطبیق دهیم .

 

دین اسلام در ضمن آیاتی از قرآن کریم ، احکامی را در خصوص مهر بیان داشته و شارع مقدس در این آیات مهر را ملک زن شناخته است . هم چنین در روایات واصله از ائمه ـ علیهم السلام ـ و بیان فقیهان و حقوقدانان اسلامی نیز فلسفه های متعددی برای مهریه بیان شده است که به عنوان نمونه ، عده ای فلسفه ی وجوب مهریه را عوضی در مقابل تمتع مرد دانسته اند .

 

اما با توجه به مقتضیات زمان و مکان ، پیشرفت تمدن و بهبود وضعیت اجتماعی و استقلال مالی زنان در جامعه ، نیاز مبرم به بررسی این موضوع احساس می شود که آیا تغییرات ایجاد شده در اوضاع و احوال زنان امروزه ، فلسفه و حکمتی را که در وجوب مهریه موجود بوده است نیز تغییر داده است و به عبارت دیگر آیا مقتضیات زمان و مکان بر اصل مهریه و نیز نوع و میزان آن تأثیر دارد ؟

 

در نهایت با بررسی فلسفه های وجوب مهریه ، به این نتیجه می رسیم که این مقتضیات ، بر اصل مهریه تأثیر نمی گذارد ، اما می تواند نوع مهریه را تغییر داده و میزان آن را افزایش دهد .

 

کلید واژه ها : مقتضیات زمان ، مقتضیات مکان ، مفهوم مهریه ، دلایل مهریه ، فلسفۀ مهریه ،                            زوجه ، جامعیت دین .

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

 

 

 

پیش از ظهور مکتب نجات بخش اسلام ، مهریه بیش تر بهایی بود که جهت خریداری زن از اولیای  وی، پرداخت می گردید و یا عوضی بود که مرد در قبال انتقال زن از خانه ی پدری به خانه ی همسر متحمل می شد . اگرچه مهریه از احکام تأسیسی در اسلام محسوب نمی شود ، اما سیمای خاص آن در اسلام بر تمامی عقاید جاهلی رنگ بطلان کشید ؛ چنان چه مهریه موقعیت خاصی یافت ، شکل جدیدی به خود گرفت و هدیه ای آسمانی برای زن شد که مرد را ملزم می دارد در نهایت صداقت و صفای باطنی به زوجه ی خود پرداخت کند . دلایل الزام مرد به پرداخت مهریه ، آیات و روایات و موادی از  قانون می باشند ، چنان که در عین حال ، در بیان فقها و حقوقدانان اسلامی ، فلسفه هایی برای وجوب مهریه بیان شده است .

 

بیان مسئله :

 

با توجه به این که در دهه های اخیر زنان همپای مردان مدارج عالی تحصیل را طی می کنند و با استفاده از همین تحصیلات و تخصص ، بسیاری از مشاغل خصوصی و دولتی را اخذ نموده و در آن ها مشغول به کار هستند و با نظر به این که برای استخدام نیرو تفاوت چندانی بین زن و مرد قائل نمی شوند و به جز کارهایی که ذاتاً مربوط به مردان است ، زنان هم مثل مرد