1-7تعریف مفاهیم و اصطلاحات……………………… 4

 

 

 فصل دوم پیشینه پژوهش

 

 

2-1مقدمه…………………………………….. 6

 

 

2-2پیشینه پژوهش………………………………. 6

 

 

 فصل سوم تربیت اخلاقی از دیدگاه غزالی

 

 

3-1مقدمه…………………………………….. 10

 

 

بخش اول:حیات و آثار…………………………… 10

 

 

3-2حیات(450-505ه.ق)……………………………. 10

 

 

3-3تحصیلات……………………………………. 11

 

 

3-4شرایط اجتماعی……………………………… 12

 

 

3-5آثار……………………………………… 13

 

 

بخش دوم:مبانی فلسفی غزالی……………………… 14

 

 

3-6 اندیشه ………………………………….. 14

 

 

3-6-1خدا…………………………………….. 14

 

 

3-6-2انسان…………………………………… 15

 

 

3-6-3نفس…………………………………….. 16

 

 

3-6-3-1قوای نفس………………………………. 17

 

 

3-6-4معرفت …………………………………… 18

 

 

3-6-4-1 معرفت حسی و عقلی………………………… 18

 

 

3-6-4-2معرفت ذوقی و کشفی………………………… 18

 

 

 

 

 

 

 

عنوان

صفحه

 

 

3-6-4-3کسب معرفت………………………………. 18

 

 

بخش سوم:تربیت اخلاقی از دیدگاه غزالی…………….. 19

 

 

3-6-5تربیت در نظر غزالی……………………….. 19

 

 

3-6-6اخلاق در اندیشه غزالی……………………… 19

 

 

3-7تربیت اخلاقی……………………………….. 20

 

 

3-7-1اهمیت و ضرورت تربیت اخلاقی…………………. 20

 

 

3-7-2اهداف تربیت اخلاقی………………………… 21

 

 

3-7-3مبانی تربیت اخلاقی در اندیشه غزالی………….. 21

 

 

3-7-4اصول تربیت اخلاقی ………………………… 25

 

 

3-7-5روشهای تربیت اخلاقی……………………….. 32

 

 

3-8خلاصه فصل………………………………….. 41

 

 

 

 

 

 

فصل چهارم تربیت اخلاقی از دیدگاه ملاصدرا

 

 

4-1مقدمه…………………………………….. 43

 

 

بخش اول:حیات و آثار ملاصدرا…………………….. 43

 

 

4-2دوران زندگی (حیات)…………………………. 43

 

 

4-3آثار و تالیفات…………………………….. 44

 

 

بخش دوم:مبانی فلسفی ملاصدرا…………………….. 45

 

 

4-4حکمت متعالیه ……………………………… 45

 

 

4-4-1انسان در حکمت متعالیه ……………………. 45

 

 

4-5هویت انسان………………………………… 45

 

 

4-6نفس………………………………………. 46

 

 

4-6-1مراتب و مراحل نفس انسانی …………………. 46

 

 

4-6-2حالات نفس انسانی………………………….. 47

 

 

4-6-3باقی یا فانی بودن نفس…………………….. 47

 

 

4-7عقل در حکمت متعالیه………………………… 48

 

 

4-7-1عقل به مثابه قوه اى از قواى نفس……………. 48

 

 

4-7-1-1عقل نظرى………………………………. 48

 

 

4-7-1-2عقل عملى………………………………. 48

 

 

4-7-2 عقل به عنوان تمام هویت انسان نه صرفاً قوه‏اى از نفس    49

 

 

4-8معرفت شناسی ………………………………. 49

 

 

 

 

 

 

 

عنوان

صفحه

 

 

4-9برهان کشفی در حکمت متعالیه …………………. 50

 

 

4-10آموزه های دینی در حکمت متعالیه……………… 50

 

 

4-11نظریات فلسفی حکمت متعالیه………………….. 50

 

 

بخش سوم:تربیت اخلاقی از نگاه ملاصدرا……………… 52

 

 

4-12مبانی تربیت اخلاقی…………………………. 52

 

 

4-13اخلاق متعالیه……………………………… 56

 

 

4-13-1هدف تربیت اخلاقی  در حکمت متعالیه …………. 58

 

 

4-14اصول تربیت اخلاقی از دیدگاه ملاصدرا…………… 58

 

 

4-15روشهای تربیت اخلاقی ……………………….. 65

 

 

4-16خلاصه فصل…………………………………. 68

 

 

 

 

 

فصل پنجم مقایسه و نتیجه گیری

 

 

5-1مقدمه ……………………………………. 70

 

 

5-2مقایسه مبانی تربیت اخلاقی……………………. 70

 

 

5-2-1تفاوتهای مبانی تربیت اخلاقی ……………….. 70

 

 

5-2-2شباهت­های مبانی تربیت اخلاقی………………… 72

 

 

5-3مقایسه اصول تربیت اخلاقی…………………….. 73

 

 

5-3-1تفاوت­های اصول تربیت اخلاقی…………………. 73

 

 

5-3-2 شباهت­های اصول تربیت اخلاقی………………… 74

 

 

5-4مقایسه روشها………………………………. 76

 

 

5-4-1تفاوتهای روش­های تربیت اخلاقی……………….. 77

 

 

5-4-2شباهت­های روش­های تربیت اخلاقی……………….. 77

 

 

5-5نتیجه‌گیری…………………………………. 79

 

 

5-6پیشنهادات پژوهشی…………………………… 80

 

 

5-7پیشنهادات کاربردی………………………….. 80

 

 

5-8محدودیت­های تحقیق…………………………… 81

 

 

منابع……………………………………….. 83

 

 

 1-1مقدمه

 

 

انسان گل سر سبد جهان آفرینش ،خداوند متعال است که در نیکوترین صورت(وجه)آفریده شده است «لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم»(سوره تین،آیه 4).او دارای ابعاد وجودی متنوع است که برای شکوفا شدن و متعالی شدن این ابعاد و استعدادها ،احتیاج به تربیت دارد و در این میان پرورش فضایل اخلاقی یکی از مهمترین و در عین حال مشکل­ترین کارهاست تا انسان را در مسیر کمال که علت غایی آفرینش است قرار دهند.چنانکه رسول گرامی اسلام فرمودند:فلسفه بعثت ایشان هم تکمیل مکارم اخلاقی بوده است و قران کریم راز بعثت تمام پیامبران را تعلیم و تربیت و تزکیه بشر عنوان کرده است (سوره جمعه،آیه2). اخلاق و تربیت اخلاقی به دلیل نقش مهمی که در سرنوشت انسان و جامعه دارد از دیرباز مورد توجه‌اندیشمندان بشری و پیشوایان دینی بوده است. قسمت اعظم آموزه‌های دینی اسلام، مسیحیت، یهود و دیگر ادیان را اخلاقیات و قسمت بیشتر فعالیت‌های اولیای دین‌های مختلف را تربیت اخلاقی تشکیل می‌دهد.بعد از انبیا و اوصیا الهی فلاسفه و اندیشمندان مختلف اعم از پیروان ومکاتب الهی و پیروان مکاتب مادی هر یک با بینش و اهداف خاص خود از تربیت و اخلاق سخن گفته­اند و اصول و روشهایی را برای آن ارائه داده­اند.

 

 

از دیدگاه اسلام پرورش فضایل اخلاقی یکی از مهمترین اهداف رسالت پیامبر خدا بوده است تا انسان در مسیر کمال که علت غایی آفرینش است قرار بگیرد. تجربه بشری نشان داده است که انسان خواه متدین به دین آسمانی باشد یا نباشد، هیچ گاه حتی در دوران مدرن و پسا مدرن هم بی‌نیاز از تربیت و اخلاق نیست.

 

 

نیاز جهان معاصر به اخلاق حیاتی و درجه اولی است و واضح است که جز در سایه جدی گرفتن تریبت اخلاقی نمی‌توان به این هدف والا دست یافت. توجه به تربیت به ویژه تربیت اخلاقی توجه به حیاتی ترین مقوله انسانی است، زیرا بیشتر نابسامانی‌های جهان و انواع گرفتاریهای بشری ناشی از غفلت انسان از امر تربیت و سازندگی روحی و اخلاقی خویش است (شریفی و پناهی، 1388). یکی از ارکان اساسی سعادت بشر در زندگی مادی و معنوی اخلاق و فضایل اخلاقی می‌باشد. محاسن اخلاقی و خلقیات ستوده موجبات تحکیم روابط انسانی را فراهم می‌آورد. برخوردهای درست که براساس یک سلسله کارهای اخلاقی صورت می‌گیرد، شور و نشاط به کالبد زندگی می‌دهد و زندگی فردی و اجتماعی را در مسیر تعالی و تکامل به کام انسان گوارا می‌سازد (صادقی اردستانی، 1388). پس روابط اخلاقی نیک و مثبت همانطور که موجب تهذیب نفس، تربیت انسانی و رشد معنوی می‌شود در تکامل هویت اجتماعی، توسعه، ترقی و تعالی فردی و اجتماعی نقش تعین کننده‌ای دارد و امتی را به سربلندی و عزت می‌رساند، چنان که فقدان آن موجب عقب ماندگی، ذلت و گاهی موجبات سقوط یک جامعه را فراهم می‌نماید.

 

 

تربیت اخلاقی به عنوان یکی از مهمترین ابعاد تربیت به شمار می‌رود که می‌تواند به طور مستقل در کنار جنبه‌های دیگر تربیت نظیر تربیت عقلانی، دینی، اجتماعی و عاطفی مورد برسی قرار گیرد. اگر بشر در تمام ابعاد تربیت موفق، ولی در زمینه تربیت اخلاقی دچار ضعف و سستی باشد مشکلات بی‌شماری گریبانش را خواهد گرفت و حتی شاید اثرات مثبت جنبه‌های دیگر تربیت نیز از بین برود.

 

 

ما در این فصل ابتدا به طرح مسئله پژوهش خواهیم پرداخت و در ادامه برمبنای مسئله مورد بحث به بیان اهداف و ضرورت تحقیق و همچنین روش تحقیق  می­پردازیم و در پایان نیز تعریفی از اصطلاحات ارائه خواهیم داد.

 

 

1-2بیان مسئله

 

 

یکی از دانش های ضروری که در دنیای امروز مورد غفلت واقع شده و لازم  است نسبت به آن توجه بیشتری مبذول شود تربیت اخلاقی است.در عصر حاضر تربیت اخلاقی یکی از مفاهیمی است که با محدود نبودن به دین یا جامعه‌ای خاص دستخوش تفاوت دیدگاهها و اظهار نظرهای گوناگون قرار گرفته است.

 

 

با توجه به اینکه اخلاق و تربیت اخلاقی زمینه­ساز رسیدن انسان به کمال نهایی و وجود مطلق می باشد توجه به آن در جامعه کنونی ما که هر روز نسبت به روز قبل شاهد نابسامانی ها و معضلات انسانی ناشی از عدم رعایت موازین اخلاقی در آن می­باشیم بیشتر حس می شود. این نابسامانی­های اخلاقی هم خود شخص را از خیر مطلق دور می­کند و هم باعث رنجش خاطر دیگران خواهد شد. باتوجه به این مشکلات این مسئله  به ذهن متبادر می شودکه واقعاً ریشه این گونه معضلات اخلاقی در جامعه دینی ما که دستورات و نکات اخلاقی در آن بصورت تمام و کمال آمده ، در چه می­تواند باشد . به نظر می­رسد که تعدد آرا گوناگون و غالبا متعارض در زمینه اخلاق و تربیت اخلاقی دست اندر کاران تعلیم و تربیت ما را دچار سر در گمی کرده است .و هرروز از نظریه ای رو به نظریه دیگری می­برند.

 

 

در راستای مطالب مذکور این پژوهش به دنبال این است تا با توجه به اهمیت و تاثیر شگرف اخلاق و تربیت اخلاقی در رشد فردی و اجتماعی و نابسامانی‌های موجود در این حوزه با بررسی تربیت اخلاقی از نظر دو‌اندیشمند بزرگ جهان اسلام، امام محمد غزالی که مشهورترین مولف مسلمان در علم اخلاق می‌باشد و نیز ملاصدرا به عنوان دیگر‌اندیشمند اسلامی که که توانسته است تا حدودی اختلافات بین اندیشمندان مسلمان در هستی شناسی ، شناخت شناسی،  ارزش شناسی و دیگر حوزه ها را  با ترکیب کردن آرا اسلاف خود و ریختن آنها در قالبی نو به نام حکمت متعالیه کاهش دهد ، به طوری اندیشه­های او تا زمان حاضر نیز به روز باقی مانده و مورد ارجاع دیگر متفکران اسلامی قرار گرفته است ، بپردازد و می­خواهدکه با مقایسه‌ی آرا  غزالی و ملاصدرا تبیین مناسبی از چگونگی تفاوت‌ها و شباهت‌های دیدگاه  آن دو اندیشمند جهان اسلام در زمینه تربیت اخلاقی ارائه دهد، و به این مسئله بپردازد که تربیت اخلاقی در تفکر غزالی و ملاصدرا چه جایگاهی دارد، آرا این دو چه راهکاری را می‌تواندبه دست‌اندارکاران نظام تعلیم و تربیت در جهت بهبود وضعیت نامطلوب اخلاق عصر کنونی و به خصوص نظام ترییتی ما ارائه دهد.

 

 

 1-3اهمیت و ضرورت تحقیق

 

 

رشد و نشاط علمی در همه جنبه‌ها که تربیت اخلاقی نیز از آن مستثنی نیست در جامعه ما در گرو بازشناسی آثار مهم متفکران گذشته ما است. این باز شناسی بدون بررسی تطبیقی بین آرا  و نظریات متفکران گذشته چندان روشن بینانه و موثر نخواهد بود (باقری، 1377).  با اعتقاد به این مسئله که ارزشهای اخلاقی، همواره به عنوان افکار مهم و غالبی در زندگی بشر بخش قابل توجهی از دغدغه پژوهش های علوم انسانی را تشکیل داده­اند. ضرورت پژوهش در تربیت اخلاقی برای ما روشن خواهد شد.

 

 

برای مقابله با اخلاق نا مطلوب که بر زندگی انسانها سایه گسترانده و خود یک معضل اساسی است، از سوی اندیشمندان برای چاره اندیشی و مبارزه با آن  تلاش فکری گسترده­ای صورت گرفته است. در فرهنگ اسلامی آثار متعددی در اخلاق و تربیت اخلاقی توسط دانشمندان قدیم و معاصر به رشته تحریر در آمده و تحقیقات ارزشمندی در این زمینه انجام شده است (داوودی، 1385: 154).. حاصل این تلاش گنجینه گران بهایی است که برای پیرایش وجود انسان از آلودگی‌ها ی اخلاقی و تعالی ارزشی آدمی، از سوی متفکران و مصلحان فراهم شده است. در همین راستا گرد آوری، بررسی تطبیقی و تنظیم آرا‌ اندیشمندانی که در زمینه اخلاق و تربیت اخلاقی  کار کرده اند و دارای تالیفاتی هستند، گامی آغازین ولی اساسی می‌باشد. همچنین برای بهره وری مطلوب از تربیت اخلاقی، جستجوی عمیق، پیوسته و منظم گنجینه معارف و تجارب آدمی ضروری محسوب می‌شود (صادق زاده قمصری، 1375). در این راستا استفاده از افکار ‌اندیشمندان دینی که هم خود متخلق به اخلاق حسنه بوده‌اند و هم با قلم و بیان به ارشاد طالبان و مشتاقان پرداخته‌اند، می‌تواند در حل مشکلات اخلاقی کنونی جامعه گره گشا باشد .

 

 

در این پژوهش غزالی در جایگاه یکی از فیلسوفان متقدم اخلاق و ملاصدرا هم بعنوان یکی از فیلسوفان متاخر که دارای مشرب فکری خاصی به نام حکمت متعالیه میباشد که تقریبا می توان گفت جامع تمام مشارب فکری تا قبل از خود می باشد جهت بررسی و تطبیق نظریات در زمینه تربیت اخلاقی  بر گزیده شده اند . همچنین مشرب فکری آنان و نقش و اهمیت فلسفه در دیدگاههای آنها تا حدودی با هم تفاوت‌هایی دارند. با مقایسه وجوه تفاوت‌ها و شباهت‌های‌اندیشه غزالی بعنوان فردی متقدم در تربیت اخلاق اسلامی و ملاصدرا بعنوان فیلسوف متاخر اخلاقی اسلام می‌توان به یک دید کلی در زمینه تربیت اخلاقی دست پیدا کرد که راه را برای برنامه ریزان درسی و آموزشی ما نشان خواهد داد تا بتوانند برنامه­ریزی‌های لازم را برای بهبود وضعیت اخلاقی جامعه بعمل آورند.

 

 

1-4اهداف تحقیق

 

 

هدف کلی :بررسی تربیت اخلاقی از دیدگاه غزالی و ملاصدرا

 

 

اهداف اختصاصی:

 

 

1) بررسی دیدگاه غزالی در تربیت اخلاقی

 

 

2) بررسی دیدگاه ملاصدرا در تربیت اخلاقی

 

 

3) تعیین تفاوت­های دیدگاه غزالی و ملاصدرا در تربیت اخلاقی

 

 

4) تعیین  شباهت­های دیدگاه غزالی و ملاصدرا در تربیت اخلاقی

 

 

1-5 سوالات تحقیق

 

 

1) دیدگاه غزالی در زمینه تربیت اخلاقی چیست؟

 

 

2) دیدگاه ملاصدرا در زمینه تربیت اخلاقی چیست؟

 

 

3) در زمینه ترببیت اخلاقی چه تفاوت­های بین آرا غزالی و ملاصدرا وجود دارد؟

 

 

4) در زمینه ترببیت اخلاقی چه شباهت­های بین آرا غزالی و ملاصدرا وجود دارد؟

 

 

1-6روش تحقیق

 

 

این پژوهش از نوع مطالعات کیفی با رویکردی اسنادی- تحلیلی می­باشد که در آن از روش جرج بردی دانشمند لهستانی( نقل از آقازاده،1382). در مقایسه و تطبیق نظرات غزالی وملاصدرا  استفاده خواهد شد. بردی در زمینه مطالعات تطبیقی در قلمرو آموزش و پرورش چهار مرحله را مشخص نموده است که این مراحل عبارتند از:

 

 

1-مرحله توصیف:  در این مرحله به اعتقاد بردی پژوهنده به توصیف نمودها و پدیده‌های مورد تحقیق بر اساس شواهد و منابع‌ای که از اطلاعات مختلف چه از طریق مشاهده مستقیم یا مطالعه اسناد و گزارشات دیگران به دست آورده است می­پردازد. به عقیده بردی مرحله توصیف، مرحله یاداشت برداری و تدارک یافته‌های کافی برای نقادی از آنها در مرحله بعدی است.

 

 

2- مرحله تفسیر:  این مرحله شامل بررسی و تحلیل اطلاعاتی است که در مرحله اول پژوهشگر به توصیف آنها پرداخته است. تحلیل اطلاعات به اعتقاد بردی بایستی مبتنی بر اصول و شیوه مرسوم در علوم اجتماعی باشد.

 

 

3-مرحله همجواری:  طی این مرحله اطلاعاتی که از صافی 1و 2 گذشته طبقه بندی می‌شوند و پهلوی هم قرار می‌گیرند و چهار چوبی فراهم می‌شود که راه را برای مرحله بعدی یعنی مقایسه شباهت‌ها و تفاوت‌های پدیده مورد تحقیق هموار می‌نماید. به عقیده بردی محقق در این مرحله می‌تواند به فرضیه تحقیقی خود دست یابد.

 

 

4- مرحله مقایسه:  در این مرحله مسئله تحقیق که در مراحل قبلی علی الخصوص در مرحله همجواری محقق اجمالاً از آن گذشته است، دقیقاً با توجه به جزیات در زمینه تشابهات و تفاوت‌های مورد بررسی و مقایسه قرار گیرد.

 

 

1-7تعریف مفاهیم و اصطلاحات:

 

 

تربیت:واژه تربیت از ریشه ربو و باب تفعیل است .در این ریشه، معنای زیادت و فزونی لحاظ شده است . بنابراین وازه تربیت با توجه به ریشه­ی آن به معنی فراهم کردن زمینه پرورش است .علاوه بر این تربیت به معنای تهذیب نیز استعمال ش