11

 

 

 

1-4 اهداف تحقیق ………………………………………………………………………..

 

 

17

 

 

 

1-5 سوالهای تحقیق ………………………………………………………………………

 

 

18

 

 

 

1-6 فرضیه های تحقیق ……………………………………………………………………

 

 

18

 

 

 

1-7 متغیرهای تحقیق …………………………………………………………………….

 

 

19

 

 

 

1-8 تعریف مفهومی وعملیاتی متغیرها ……………………………………………………..

 

 

20

 

 

 

1-8-1 تعاریف مفهومی ……………………………………………………………………

 

 

20

 

 

 

– هویت …………………………………………………………………………………..

 

 

20

 

 

 

– دلبستگی ………………………………………………………………………………..

 

 

21

 

 

 

– سلامت روانی ……………………………………………………………………………

 

 

23

 

 

 

1-8-2 تعاریف عملیاتی ……………………………………………………………………

 

 

23

 

 

 

– هویت …………………………………………………………………………………..

 

 

23

 

 

 

– سلامت روانی ……………………………………………………………………………

 

 

24

 

 

 

– دلبستگی ………………………………………………………………………………..

 

 

25

 

 

فصل دوم) ادبیات تحقیق:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-1 مقدمه ……………………………………………………………………………….	27
2-2 تک والدی وسلامت روانی …………………………………………………………….	28
2-2-1 سلامت روانی ………………………………………………………………………	36
2-2-2 تعریف سلامت روانی ……………………………………………………………….	38
2-2-3 دیدگاه های مختلف درحیطه سلامت روانی ………………………………………….	42
2-2-3-1 دیدگاه شناختی …………………………………………………………………	43
2-2-3-2 دیدگاه روان تحلیل گری …………………………………………………………	43
2-2-3-3 دیدگاه انسان گرایی ……………………………………………………………..	43
2-2-3-4 دیدگاه زیست نگر ……………………………………………………………….	43
2-2-3-5 دیدگاه رفتارنگر …………………………………………………………………	44
2-2-3-6 دیدگاه مکتب بوم شناختی ……………………………………………………….	44
2-2-3-7 دیدگاه آدلر ……………………………………………………………………..	44
2-2-3-8 دیدگاه اریکسون …………………………………………………………………	44
2-2-3-9 دیدگاه اریک فروم ……………………………………………………………….	44
2-2-3-10 دیدگاه اسکینر …………………………………………………………………	45
2-2-3-11 دیدگاه چاهن ………………………………………………………………….	45
2-2-3-12 دیدگاه وتنیز …………………………………………………………………..	47
2-2-4 نظام ارزشی وسلامت ……………………………………………………………….	47
2-2-5 معیارهای سلامت وبیماری روانی ازدیدگاه اسلام ……………………………………..	49
2-3 هویت ………………………………………………………………………………..	50
2-3-1 تعاریف هویت ……………………………………………………………………..	50
2-3-2 نظریه های مرتبط باهویت ………………………………………………………….	53
2-3-2-1 دیدگاه اریکسون …………………………………………………………………	53
2-3-2-2 دیدگاه مارسیا …………………………………………………………………..	56
2-3-2-2-1انواع آشفتگی ها هویتی براساس نظریه مارسیا …………………………………..	62
2-3-2-3 دیدگاه گگان ……………………………………………………………………	63
2-3-2-4 دیدگاه بروزنسکی ……………………………………………………………….	64
2-3-2-4-1 انواع سبکهای هویت ازنظربروزنسکی …………………………………………..	65
2-4 دلبستگی …………………………………………………………………………….	68
2-4-1تعریف دلبستگی ……………………………………………………………………	69
2-4-2 رویکردهای مختلف درمورددلبستگی ………………………………………………..	70
2-4-2-1 رویکردروان تحلیل گری …………………………………………………………	70
2-4-2-2 رویکردیادگیری …………………………………………………………………	75
2-4-2-3 رویکردرفتاری …………………………………………………………………..	76
2-4-2-4 رویکردرفتارشناسی ………………………………………………………………	76
2-4-2-5 رویکردشناختی ………………………………………………………………….	78
2-4-2-6رویکردزیستی ……………………………………………………………………	79
2-4-2-7 نظریه جان بالبی درمورددلبستگی ………………………………………………..	80
2-4-3 مراحل دلبستگی واجتماعی شدن …………………………………………………..	84
2-4-4 سبکهای مختلف دلبستگی دردوره کودکی …………………………………………..	90
2-4-5 دلبستگی وآسیب شناسی روانی دردوران کودکی …………………………………….	93
2-5 پیشینه تحقیق ……………………………………………………………………….	97
2-6 جمع بندی ادبیات تحقیق ……………………………………………………………..	109

 

فصل سوم)روش شناسی تحقیق:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3-1مقدمه  ……………………………………………………………………………….	111
3-2 طرح پژوهش …………………………………………………………………………	111
3-3 جامعه آماری پژوهش …………………………………………………………………	111
3-4 نمونه آماری وروش نمونه گیری ……………………………………………………….	112
3-5 ابزارهای جمع آوری اطلاعات ………………………………………………………….	112
3-5-1 پرسشنامه سنجش هویت بینون وآدامز ………………………………………………	112
3-5-2مقیاس دلبستگی کولینزورید ………………………………………………………..	113
3-5-3 پرسشنامه سلامت عمومی گلدبرگ وهیلر ……………………………………………	115
3-6 شیوهاجرای تحقیق ……………………………………………………………………	119
3-7 روش تجزیه وتحلیل …………………………………………………………………..	120

 

فصل چهارم) یافته­های تحقیق:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4-1 مقدمه ……………………………………………………………………………….	122
4-2 یافته های توصیفی ……………………………………………………………………	122
4-3یافته های استنباطی …………………………………………………………………..	125

 

فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5-1مقدمه ………………………………………………………………………………..	143
5-2 تفسیریافته های تحقیق ……………………………………………………………….	143
5-3 محدویت های تحقیق …………………………………………………………………	155
5-4 پیشنهادهای پژوهشی تحقیق ………………………………………………………….	156
5-5 پیشنهادهای کاربردی تحقیق ………………………………………………………….	156
5-6 نتیجه گیری کلی ……………………………………………………………………..	158
منابع فارسی ………………………………………………………………………………	159
منابع انگلیسی …………………………………………………………………………….	170
پیوست ها(ضمائم) …………………………………………………………………………	177
چکیده انگلیسی ……………………………………………………………………………	187

 

فهرست جدول ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول شماره 4-1: توزیع فراوانی ودرصدفراوانی افرادبرحسب جنسیت ………………………..	122
جدول شمارۀ 4-2: توزیع فراوانی ودرصدفراوانی افرادبرحسب جنسیت ………………………..	122
جدول4-3: آماره های توصیفی سن فرندان تک والد …………………………………………	123
جدول شمارۀ 4-4: آماره های توصیفی سلامت روانی ………………………………………..	123
جدول شمارۀ 4-5:  آماره های توصیفی سبک های هویتی …………………………………..	124
جدول شمارۀ 4-6: آماره های توصیفی سبک های دلبستگی …………………………………	124
جدول شمارۀ 4-7: ضریب همبستگی بین هویت موفق و سلامت روانی ……………………….	125
جدول شماره 4-8: ضریب همبستگی بین هویت تسلیمی و سلامت روانی …………………….	125
جدول شمارۀ 4-9: ضریب همبستگی بین هویت آشفته و سلامت روانی ………………………	126
جدول شماره 4-10: ضریب همبستگی بین هویت تعویق افتاده و سلامت روانی ……………….	126
جدول شمارۀ 4-11: ضریب همبستگی بین دلبستگی ایمن و سلامت روانی …………………..	127
جدول شمارۀ 4-12: ضریب همبستگی بین دلبستگی دوسوگرا و سلامت روانی ……………….	127
جدول شمارۀ 4-13: ضریب همبستگی بین دلبستگی اجتنابی و سلامت روانی ………………..	128
جدول شمارۀ 4-14: تحلیل رگرسیون همزمان سلامت روانی براساس سبک های هویتی ………	128
جدول شمارۀ 4-15: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربرسلامت روانی ………………….	129
جدول شمارۀ 4-16: تحلیل رگرسیون همزمان سلامت روانی براساس سبک های دلبستگی …….	130
جدول شمارۀ 4-17: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربرسلامت روانی ………………….	130
جدول شمارۀ 4-18: تحلیل رگرسیون همزمان مولفه جسمانی براساس سبک های هویتی ……..	131
جدول شمارۀ 4-19: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربرمولفه جسمانی ………………..	131
جدول شمارۀ 4-20: تحلیل رگرسیون همزمان مولفه اضطراب براساس سبک های هویتی ……..	132
جدول شمارۀ 4-21: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربراضطراب ………………………	133
جدول شمارۀ 4-22: تحلیل رگرسیون همزمان کارکرداجتماعی براساس سبک های هویتی …….	134
جدول شمارۀ 4-23: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربرکارکرداجتماعی ……………….	134
جدول شمارۀ 4-24: تحلیل رگرسیون همزمان مولفه افسردگی براساس سبک های هویتی …….	135
جدول شمارۀ 4-25: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربرمولفه افسردگی ……………….	135
جدول شمارۀ 4-26: تحلیل رگرسیون همزمان مولفه جسمانی براساس سبک های دلبستگی …..	136
جدول شمارۀ 4-27: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربرمولفه جسمانی ………………..	137
جدول شمارۀ 4-28: تحلیل رگرسیون همزمان مولفه اضطراب براساس سبک های دلبستگی …..	138
جدول شمارۀ 4-29: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربراضطراب ………………………	138
جدول شمارۀ 4-30: تحلیل رگرسیون همزمان کارکرداجتماعی براساس سبک های دلبستگی ….	139
جدول شمارۀ 4-31: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربرکارکرداجتماعی ……………….	139
جدول شمارۀ 4-32: تحلیل رگرسیون همزمان مولفه افسردگی براساس سبک های دلبستگی ….	140
جدول شمارۀ 4-33: ضرایب بتای متغیرهای  پیش بینی موثربرافسردگی ……………………..	141

 

 

 

 

 

1-1مقدمه

 

خانواده نهادی است اجتماعی،که درگذرزمان دستخوش تغییرات بیشماری گردیده ومسائل ومشکلاتی عدیده فراراه آن قرار گرفته است.امروزه جامعه ما چالش های اجتماعی عمده ای دارد.یکی از آنها، که وضعیت آن بسیاروخیم ودهشتناک است،کودکان تک سرپرست می باشد.خانواده تک والدبه معنای آن است که پدریا مادربه تنهایی نقش والدراایفا می کند.در این خانواده‌ها فرزندان تنها با یکی از والدین خودودراکثر مواردبامادر زندگی می‌کنند.این پدیده برساختارخانواده درسالهای اخیراثرگذارده وباسرعت سرسام آوری روبه افزایش بوده که حاصل،عواملی نظیرمرگ،ترک،جدایی یاطلاق می باشد.این شکل ازخانواده به لحاظ ساختار خاص اجتماعی، اقتصادى و فرهنگی،در اکثرجوامع به چشم مى خورد،ولی اطلاعات نسبتاًکمی درباره آن وجودداشته وکمتراین موضوع درک شده است.

 

روانشناسان معتقدندکودکانی که درخانواده های تک سرپرست رشدمی کنند،مستعد انحراف در آینده بوده ودرنتیجه فرآیند هویت یابی،دلبستگی وسلامت روانی آنان دچار اختلال می شود،چراکه راه رشد وتربیت آنها به درستی طی نشده است.خانواده محل اولیه تکوین شخصیت کودک وزمینه ساز تحول و تکامل بعدی او می باشد،ازاین حیث حضور مستمرهردو والددرخانواده ومشارکت فعالانه آنهادرقبول مسئولیت های معین و فراهم نمودن شرایط جهت رشدوپرورش کودک بسیار حایزاهمیت است. اگر حضور یکی از والدین در اثر طلاق، مرگ و…در خانواده قطع شود. آثار بسیار زیان بار و عمیقی بر ذهن و روان کودکان باقی می گذارد. چنین شرایطی، کودک را گرفتار زندگی ناخواسته ای می کند که خیلی زود،بسیاری ازآسیب های اجتماعی راتجربه خواهد کرد.این امربرعملکردتحصیلی، سازگاری اجتماعی،عزت نفس و موقعیت های شغلی واجتماعی آینده آنهااثرات منفی پایدارو دامنه داری خواهد گذاشت(حبیبی،1376).

 

 بنابراین انتقال ناگهانی سرپرستی ازهمسر به مادر باعث به وجود آمدن رشته ای از ناامنی هاووظایف مضاعف شامل از دست دادن درآمد،تربیت فرزندان،ایفای نقش دوگانه (پدر و مادر) برای زنان می شو د. به همین دلیل انجام تحقیقاتی درزمینه سلامت روانی فرزندان بی سرپرست وتک سرپرست ازاهمیت ویژه ای برخورداراست(شادی طلب،1384).

 

2-1بیان مسئله

 

خانواده بعنوان نخستین واحداجتماعی که کودک ونوجوان درآن رشدمی کند،نقش اصلی وسازنده رادرتکوین شخصیت آینده کودک ونوجوان بعهده دارد.لذاتزلزل پایه های خانواده،درصورت نبودیاکم رنگ بودن حضورپدر،باعث بوجودآمدن پیامدهای مخرب شده،که فرزندان بعنوان اولین قربانیان این پیامدها دچارآسیب پذیری های روان شناختی بسیارمی شوند.که می تواندمشکلات رفتاری وهیجانی،مثل        پرخاشگری ،بزهکاری،افسردگی،اضطراب وشکایات جسمانی دربچه‎های تک والد،تحت سرپرستی مادر بوجود آورد.

 

اصطلاح هویت[1] از دهه­ی 1950رایج شده­است. هویت یک ساختار روانی- اجتماعی است که بذر شکل­گیری آن درسال­های پیش ازنوجوانی پاشیده شده ­است.اریکسون[2] ودیگرروان­شناسان معتقدند،تمایل به هویت­یابی ازنوجوانی شروع می­شود.ازمشخصه­های اصلی هویت،انتخاب ارزش­ها،باورهاوهدف­های زندگی است،شکل­گیری هویت درنوجوانی بارشدفکرواحساس،اخلاق،رشدعواطف وعزت نفس ارتباط قوی دارد.از جمله عواملی که بررشدهویت تأثیر می­گذاردشخصیت،خانواده،مدرسه و جامعه کوچک و بزرگ است.هویت با ویژگی­های شخصیت ارتباط دارد، انعطاف­پذیری،­بازبودن ذهن فردونداشتن تعصب در برخورد با ارزش­ها و باورها، هویت پخته را تشکیل می­دهد. (بخشایش و رضایی مقدم، 1390).

 

 اریکسون به تأثیرنیرومندگروههای همتابررشدهویت من درنوجوانی اشاره می­کندوازطرفی معتقدبودکه  عوامل اجتماعی وتاریخی،شکل­گیری هویت راتحت تاثیرقرارمی­دهند(شولتز[3]؛به نقل ازشهرآرا؛ 1383).  

 

همین موضوع لزوم توجه به هویت درنوجوانان وتأثیرآن بر روی بهزیستی روانی راروشن می­سازد. داشتن یک حس منسجم ومحکم ازهویت پیش نیازرشدبهینه فرددرطول زندگی است وعدم تشکیل چنین حسی می تواندزمینه سازآسیب های روانیـ اجتماعی باشد.احساس خود،اساس شخصیت بزرگسالی مارا تشکیل میدهد.اگرپایه واساس ثابت وقوی باشدیک هویت فردی محکم بوجودمی آید.اگرچنین نباشد، نتیجه آن چیزی است که اریکسون آن راگم گشتگی هویت[4]می نامد.وی تأکیدداردکه شکل گیری هویت برای آماده کردن نوجوانان به عنوان فردی آماده انجام تکالیف دربزرگسالی،لازم است(برک،2001؛ به نقل از سیدمحمدی؛1383)[5]

 

انتخاب اصطلاح بحران هویت[6]برای انتقال از نوجوانی به بزرگسالی، اشاره به حساسیت این دوران دارد؛ زیرا در این دوران است که فرد یا موفق به تعریفی مناسب و قابل قبول از خود می­شود که با شرایط فردی و اجتماعی او هماهنگ است و یا اینکه دچار سردرگمی می­گردد.

 

بحران هویت که نوجوان را به ابهام و سردرگمی می کشاند، دارای عوارضی به شرح زیر است.

 

1- اختلال در احساس زمان و وقت است، دسته ای نوجوانان وقت خود را به بطالت می گذرانند و در مقابل این دسته، برخی نوجوانان نیز احساس می کنند که زمان به سرعت می گذرد و هیچ گاه وقت و زمان کافی برای انجام امورشان را نخواهند داشت.

 

2- احساس شدید نسبت به خویش است.دراین حالت تفکر نوجوان همیشه مشغول خصوصیات شخصی یا شغلی و نقشی است که بر عهده داردو نمی تواندافکارش راازدایرۀ تنگ خویش آزادسازدبه عبارت دیگر   نمی تواند از خود فراتر برود.

 

3- هویت منفی است،در این صورت نوجوان وظایف و نقشی را که به واسطه خانواده یا اجتماع برایش مناسب تشخیص داده شده وبه وی محول شده با تمسخر یا پرخاشگری و حالتی خصمانه ردمی کندو ممکن است رفتاری عجیب و غریب و نامانوس با اجتماع از خود نشان دهد.

 

اگرچه بیشترپژوهش ها درموردشکل گیری هویت بادانشجویان ودانش آموزان دبیرستانی انجام شده است، هم اکنون مطالعاتی دررشدهویت وجودداردکه تفاوتهای فردی مهمی رادردانش آموزان دبیرستانی آشکارساخته اند.این یافته هانشان می دهندکه دانش آموزانی که دراندازه گیری هویت نمره بالای میانگین می آورندقابل اعتمادتر،سازگارتر،خودپذیر،وازلحاظ شخصی منسجم تراز دانش آموزانی هستندکه نمرات رسش آنهاپایین ترازمتوسط است(رجب پور،1386).

 

یافته هادوسک وفلاهرتی(1981)خاطرنشان می سازدکه زمینه های اجتماعی تجربه های نوجوانان درتجربه روان شناختی بحران هویت نقش دارند(شهرآرا،1383).

 

بنابراین درمورد رابطه سلامت روانی وسبکهای هویت می توان این چنین استدلال کرد،که گم گشتگی هویت(هویت مغشوش)به حالت بلاتکلیفی درزندگی اطلاق می شود.دراین وضعیت تعهدات نسبت به هرشخصی یامجموعه ای ازباورها واصول اگروجودداشته باشد بسیارکم است.درعوض،تأکیدعمده برنسبیت وغنیمت شمردن لحظه است.فردازهیچ حوزه ای ازلذت فردی چشم پوشی نمی کند.هسته اصلی در شخصیت فردوجودندارد،نقش های اجتماعی آزموده شده وسریعاًرها می شوند،شخص بدون خود بلاتکلیف وسرگردان به نظر می رسد(شهرآرا،1383).

 

 دروضعیت گم گشتگی هویت،فردهیچ گونه انتخاب ثابتی درمورد تعهدات خودنداردوبه جستجو واکتشاف نیزنمی پردازد.(کروگر[7] ؛ به نقل ازشهرآرا،1383).

 

مشخصه اصلی نوجوانان دارای هویت زودرس،پرهیزکردن فردازاکتشاف فعال و انتخاب خودمختاراست.انگارفردازپذیرش مسؤولیتی که همراه باآزادی فردی است،وحشت دارد.اگربا موقعیتی روبه روشودکه درآن ارزش های والدین ودیگران کارایی نداشته باشد،به سختی احساس ترس می کند.این افراد میزان زیادی همخوانی،انعطاف پذیری ووابستگی به مراجع قدرت از خودنشان می دهند.آنها معمولاً تکانه ای هستندواستقلال واعتمادبه نفس کمی نشان میدهند(بروزنسکی،1989 ؛به نقل ازشهرآرا ،1383 ).

 

درهویت دیررس نوجوانان درحال تجربه وجستجومیان گزینه های مختلف است وهنوز به ارزش ویااعتقادخاصی تعهدپیدا نکرده اند.این دسته ازنوجوانان به طورپیوسته درحال آزمایش وتجربه ارزش ها،رفتارها وعقاید مختلف هستند ولی هنوز تعهدی به این ارزش هاورفتارها پیدانکرده اند.

 

درهویت موفق افراد دربرابرتغییرات ناگهانی محیط خودرانمی بازندوقدرت انعطاف آنها نشان دهنده شیوه ارتباط آنهابا جهان اطراف است.غالباً متفکرودرون نگرندودرشرایط فشارزاعملکرد شناختی منطقی ومعقول دارند.آنهامطابق بامعیارهای درونی خودکه ممکن است دربرگیرنده شکل تغییریافته ای ازخواسته های والدین باشد،قضاوت می کنندوبه عقایددیگران برای تصمیم گیری های خودوابستگی کمتری دارند.این افرادغالباًخلاق ونوآورندوازشیوه های تصمیم گیری منطقی بهره می برندوازنظر استدلال اخلاقی درسطح اخلاق قراردادی قراردارند(فیلیپس وبلوستین[8]،1990 ؛ به نقل از شهرآرا؛1383).

 

پژوهش اخیر به طورثابتی ارتباط روشنی بین حالات پیشرفته ترهویت ومیزان رشدبه ویژه ارتباط مثبتی باسطح رشدخود(لئووینگر[9])،عملیات صوری(پیاژه)واستدلال اخلاقی(کلبرگ)نشان داد.همچنین با سلامت روانشناختی،سازگاری سالم روان شناختی،کنارآمدن ومقابله بافشار،خودکارآمدی فردی،اضطراب پایین ومنبع کنترل راتر[10]رابطه مثبت نشان داد(واترمن[11]،1992؛ به نقل از شهرآرا،1383).

 

گراتوونت وکوپر[12](1985)درمطالعات خودنشان دادندهرچه سطح ارتباطات درخانواده افزایش یابد فضای مناسبی برای رشدهویت به ویژه تحریک فرددرجستجوی وتجربه مسایل مختلف فراهم می شود( همان منبع).

 

 واترمن(1992) درمطالعات خودنشان دادکه تفاوت بین هویت دیررس واکتساب هویت اساساً عاطفی است.افرادی که دراکتساب هویت مضطرب نیستندحال آن که افرادی که درهویت دیررس به سرمی برند اضطراب راگزارش می کنند(شهرآرا1383).

 

از جمله مهم‌ترین عواملی که تعیین کننده شخصیت فرد در بزرگسالی است رابطه او با مراقب یا مادرش است وجود یا عدم وجود این رابطه و همچنین چگونگی و کیفیت این رابطه بین نوزاد و مراقب او مورد توجه بسیاری ازروان تحلیل گران[13]وروانشناسانی نظیرفروید[14]،ملانی کلاین[15]، سالیوان[16] ،اریکسون[17] و بالبی[18] قرار گرفته است؛ که در این بین بالبی به طور منظم و منسجم به مطالعه و بررسی این رابطه تحت عنوان دلبستگی[19] پرداخته است. دلبستگی پیوندیاگره های هیجانی پایداربین دوفرد است،به طوری که یکی ازطرفین کوشش می کند نزدیکی یامجاورت باموضوع دلبستگی راحفظ کرده وبه  گونه ای عمل کندتا مطمئن شودکه ارتباط ادامه می یابد(خانجانی ،1384).

 

بالبی معتقداست که این گره های هیجانی متقابل که منجربه نزدیکی مادروکودک می گردندنخستین تجلیات دلبستگی محسوب می شوند.ابتدادرماه های نخست پس ازتولد،دلبستگی برای نوزادشامل تعاملهای ساده وبازشناسی ادارکی نشانه می باشد.امادرپایان سال اول زندگی،کودک به گونه ای به مادر دلبسته می شود که درموقع جدائی ازاوعلائم درماندگی واستیصال راازخودنشان می دهد.بنابراین بااین تعریف می توان به چندویژگی دلبستگی پی برد:تقرب جویی کودک به چهرهدلبستگی[20]،احساس درماندگی [21]درموقع جدایی ازچهرهدلبستگی وپناه بردن واحساس آرامش درکناراودرموقعیت های تنیدگی زااست (خانجانی ،1384 ).

 

بالبی درتأکیدبراهمیت ارتباط مادروکودک معتقداست آنچه که برای سلامت روانی کودک ضروری است،تجربه یک ارتباط گرم،صمیمی ومداوم یامادرجانشین دائم اوست.اومعتقداست که بسیاری ازاشکال روان آزردگی واختلال های شخصیت حاصل محرومیت کودک ازمراقب مادرانه ویاعدم ثبات رابطه کودک باچهره دلبستگی است(بالبی، 1973 ؛به نقل ازخانجانی،1384).

 

بالبی تاکید می‌کند که هیجان‌ها جزء اساسی دلبستگی هستند و نیز کودکان با سبک دلبستگی ایمنی دارای تجارب سرشار از ایمنی و به دور از اضطراب مختل کننده هستند و در مقابل، کودکان با سبک دلبستگی ناایمن (اجتنابی و دو سوگرا) دنیا را محیطی ناامن واسترس‌زا تصور کرده و توانایی موثر و سازنده‌ با مشکلات و موقعیت‌های تنش‌زا را ندارند.به طور کلی کودکان با سبک دلبستگی ایمن خواهان تعامل و همکاری و رفتار چسبندگی به مراقب خود بوده و در حضور او احساس راحتی می‌کنند.کودکان با سبک دلبستگی اجتنابی ازاین که به رابطه دوسویه با مراقب خویش بپردازند اجتناب کرده و رفتاری حاکی از عدم راحتی نشان می‌دهند.در نهایت کودکان با سبک دلبستگی ناایمن دو سو گرا رفتار متعارض با مراقب خویش نشان می‌دهند،که ازیک طرف خواهان گرایش به مراقب و تعامل با او بوده و از سوی دیگر خواستار گریز یا اجتناب ازاو هستند(بالبی،1950؛به نقل ازخانجانی،1384).

 

  مطابق د‌ید‌گاه جان بالبی،مهم‌ترین د‌لیل تد‌اوم وپیوستگی بین تجربه د‌لبستگی کود‌کی ود‌لبستگی د‌ر د‌وران نوجوانی ونوجوانان،الگوهای فعال د‌رونی[22]است.الگوهای فعال د‌رونی،مد‌ل‌هایی هستندکه ازتجربیات  کود‌ک بامراقبت کنند‌ه‌هابه وجود‌ آمد‌ه‌اندونشان د‌هند‌ه‌ی وضعیت فعلی شناختی است که افراد‌را به سوی این راه‌هاواین تجربه‌ها که منطبق بااین مد‌ل‌ها هستندهد‌ایت می‌کنند(بالبی،1973؛به نقل از خانجانی،1384 ).

 

درتبین رابطه بین دلبستگی وسلامت روانی می توان گفت که نوع رابطه دلبستگی فرددردوران کودکی ازعوامل مؤثردرایجادآسیب های روان شناختی دردوره های بعدی زندگی محسوب می شود.ازچشم انداز دلبستگی،اختلال های اضطرابی ناشی ازتحریفی است که درکاردکرسازگارانه اضطراب درتحول اولیه ،پدیدمی آید.درنتیجه کودکانی که تاریخچه دلبستگی ناایمن دارند به احتمال زیاد روابط غیرحمایتی برقرارکرده وبه آسانی گسسته می شود.کودکان اجتنابی،خودرا مستحق مراقبت ندانسته وسبک رفتار انزواطلبی رااتخاذنماید.هیجان های کودکان بی ثبات،به جای ترمیم روابط بیشترموجب تخریب آنهاشده ومانع روابط نزدیک وباثبات می شود(اسروف وهمکاران،  1999؛به نقل ازخانجانی،1384)‌.

 

 نظریه دلبستگی بالبی(1973)ریشه های پرخاشگری وبزهکاری راباتجربه اولیه ناایمنی ونادلبستگی که وی آن رانبود آشکاراعتماد وعلاقه نسبت به افراد مهم زندگی تعریف کرده است.

 

تحقیقات ترویسی (2001)نشان داده افرادی که مبتلا به افسرده خویی بودند سبک دلبستگی ناایمنی داشتند.الگوهای آشفته دلبستگی درنوباوگی، حاصل رفتارهای ترساننده ویاسردرگم کننده والدین  می باشد.

 

لیوتی(1992)استدلال کردنوباوگانی که تاریخچه دلبستگی آشفته دارند،درواکنش به تعارض یادرددرونی،ممکن است جنبه های بخصوصی ازتجربه راجداکرده ونتوانند درروابط سازمانی منسجمی ازخودودیگراایجادکنند.این کودکان ممکن است نتوانند توانایی کنارآمدن سازگارانه کودکان عادی رابه دست آورند.بنابراین می توان گفت که نوع روابط مادر–نوجوانان ومیزان ایمنی بخشی وحمایت گری مادردر ارتباط بانوجوان دربهداشت روانی واحساس ایمنی اومؤثراست.درنهایت دلبستگی ناایمن دردوران کودکی به اختلال های روانی متعددی دردورهنوجوانی وجوانی منجرمی شود.

 

سلامت روانی[23]به طورکلی برای کسی به کارمی رود،که درسطح بالایی ازسازگاری وانطباق رفتاری و هیجانی قراردارد،نه صرفاً کسی که بیمار روانی نیست.اصطلاح سلامت روان متاسفانه اندکی باابهام به کار می رود وبعضاً باعث اشتباه می شود،زیرا بیشتر مردم،آن راصرفا نیازاشخاصی می دانند که ناراحتی یا اختلال روانی دارند و بایدبابه کاربستن توصیه های متخصصان روان درمانی بهبودیابند.در این معنا سلامت درمقابل سلامت جسم قرارمی گیردودر ضمن تصورمی شود که سلامت روانی ازسلامت جسمی جداست که هر کدام ازاین پندارها خطاست.منظورازسلامت روانی یا عقلی،فعالیت هایی است که برای کمک به اشخاص،در رنج،انجام می گیردتاایشان راازمشکل نجات دهدوهمچنین مردم رادرپیشگیری ازگرفتاری وآشفتگی راهنمایی می کند.

 

در سال 1948 سومین کنگره جهانی بهداشت روانی که درلندن تشکیل شد، برای سلامت عمومی یک تعریف دو قسمتی ارائه می‌دهد:

 

1- سلامت عمومی حالتی است که از نظر جسمی، روانی و عاطفی در حدی که با سلامت روانی دیگران انطباق داشته باشد، برای فرد مطلوبترین رشد را ممکن می‌سازد.

 

2- جامعه خوب جامعه‌ای است که برای اعضای خود چنین رشدی را فراهم می‌کند و رشد خود را تضمین می‌کند و نسبت به سایر جوامع بردباری نشان می‌دهد.به صورت کلی، می‌توان ویژگی‌های فرد بهنجار را به صورت موارد زیر مطرح نمود:

 

1- اصل واقعیت:شاید کلی‌ترین ویژگی فرد سازگارآن است که نسبت به خود واقع‌بین است.

 

2- خودشناسی:ناسازگارنوعاً ‌کسی است که درباره انگیزه‌های واقعی خویش، خودرافریب می‌دهد. بنابراین بهداشت روانی هرگزازکیفیت بهداشت جسمانی انسان هاغافل نخواهدبود.سه جزءمهم برای      بهدا شت وجود دارد:سلامت جسمی،روانی،اجتماعی.می توان گفت سلامت روانی به معنای ایجادتعادل لازم بین محیط زندگی و نیازهاوخواسته های انسان است وهمواره حوادث و فشارهای روانی باعث می شونداین تعادل به هم بریزدیادرمعرض خطرقرارگیرد.برای همین سلامت جسم وروان بسیار به هم وابسته اند و همان طور که می توان با آموزش های مختلف و ارتقای آگاهی مردم،از بیماری های جسمی پیشگیری کرد.بطور کلی سلامت روانی،یعنی قدرت آرام زیستن و با خودودیگران درآرامش بودن است،آگاهی ازدرون و احساسات خویشتن است، قدرت تصمیم گیری دربحران ها و مقابله بافشارهای زندگی است.شخصی که از سلامت روانی بالایی برخورداراست ازکاروزندگی خوداحساس رضایت داردوازوقت خوداستفاده مفید می نماید،بادیگران از در تفاهم وارد می شودوبرای احساسات وعواطف مردم ارزش قایل بوده و آنها را محترم می شمارد. بنابراین، سئوال پژوهش حاضر این است که آیا بین سبکهای هویت ودلبستگی باسلامت روانی فرزندان زنان سرپرست خانوار(تک والد) وتحت حمایت سازمان بهزیستی رابطه معنی داری وجوددارد.

 

1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق

 

   زمانی که کودک بوسیله یکی از والدین نگهداری ‌شود، شرایط دشوار می‌گردد. مخصوصاً هنگامی که مادر سرپرستی کودکان را به‌عهده داشته باشد, شرایطی ویژه‌ای به‌وجود می‌آید. چیزی که به‌عنوان عامل اصلی به‌نظر می‌رسد،شرایط و اوضاع نابهنجار تربیتی, عاطفی, اقتصادی, و کاری می‌باشد.کودکان دراین موقعیت،از تقویت‌های سایر کودکان محرومند و شرایط خانوادگی، امنیت کافی را برای آن ها تامین نمی‌کند. مادران این کودکان، بار اصلی زندگی راتحمل می‌کنند. این دسته از مادران، مانند دیگر مادران توانایی ایجاد تعامل با کودکان خود را ندارند.درکشورهای غربی در90 درصد از مواردطلاق, مسئولیت نگهداری کودک به‌عهده مادر است, و این اثر نامطلوب در تعیین هویت جنسی کودک مذکر با نقش پدر ایجاد می‌کند. این شرایط باعث تصویر ذهنی منفی کودک از خود می‌شود(کونل[24]، 1993).

 

 پسران به دلیل آنکه والد همجنس خود را از دست داده، نسبت به دختران دارای موقعیت حساس‌تری هستندو بیش ازدختران تحت تاثیراین فقدان قرار می‌گیرند(بخشی،1371).

 

  همچنین این موضوع قابل توجه است که تأثیراختلاف زناشویی روی پسران بیشتر از دختران است.( نلسون و ایزایل[25] ؛به نقل ازمنشی طوسی،1379)

 

 نتایج کاربرروی دانش‌آموزانی که مادرسرپرست خانواده بوده نشان می‌دهد،این دانش‌آموزان نسبت به دانش‌آموزان عادی به نسبت کمتری ازامکانات زندگی ورابطهءاعضاءخانواده باخودشان راضی هستند.ولذا از نظرسازگاری فردی واجتماعی درمراتب پایین‌ترقرارمی‌گیرند.دختران چون بامادران خودهمانندسازی می‌ کنندبافقدان پدربهترکنارمی‌آیند.پسران به فعالیت‌های گروهی علاقه کمتری نشان می‌دهند(محمدی ,1371 ).

 

براساس مطالعات ویلیام گلستون[26](1970)ازدانشگاه مریلند،ساختارخانواده عامل مستقلی است که برروی آسایش وسلامت کودکان مؤثراست.حتی باوجودوضعیت مناسب درآمدخانواده،تحصیلات والدین و پیشینه خانوادگی،کودکان خانواده های تک والدبرای رسیدن به مرحله بزرگسالی بامشکلات زیادی مواجه هستند.

 

گیوتمن وروسنبرگ[27] (2003)ولنسفورد[28](2009) درتحقیقات خودبه این نتیجه رسیدند،که سازگاری کودکان تک والدبه طورمعنی داری متفاوت ازسازگاری کودکان دووالداست.

 

براساس مبانی نظری هویت ویافته های پژوهشی ،عواملی خانوادگی ،فرهنگی واجتماعی وتفاوتهای فردی ازجمله عواملی هستندکه فرایندهویت یابی راتحت تأثیر قرارمی دهند یکی از مؤلفه های متزلزل کننده    پایه های خانواده طلاق می باشد. فرزندان طلاق، برحسب سن آنها و طول مدت تنش قبل از طلاق و اثرات محرومیت از والدجدا شده وسایر وامل دیگر مرتبط با این محور ،دارای خصوصیات ویژه روان شناختی می شوند،مشکلات افت تحصیلی،رفتاری،عزت نفس پایین وروابط بین فردی, صرف نظر از عامل جنس وسن, دربین بچه های طلاق بیشترازبچه های غیرطلاق گزارش شده است( آماتو، 2001؛به نقل ازقمری،1389).

 

طلاق والدین برای نوجوانانی که هنوزدستخوش تغییرات  متعددهستند،می تواندبه یک موقعیت پر فشاری اضافه شود.کشمکش خانوادگی وجدایی ازیکی ازوالدین،ازمشکلات آشکاری است که بایدبا آنها مواجه شد.به علاوه این که طلاق غالباً نیازاقتصادی،تغییراتی درمحل سکونت،همسایگی ومدارس،پریشانی عاطفی مداوم والدین وبازسازی نقش ها وروابط خانوادگی رادربرمی گیرد.(هترینگتون،هیگن وآندرسون 1989؛به نقل ازقمری1389).بطورکلی،مطالعات تأثیرات طلاق حاکی ازآن است که دوسال متعاقب طلاق، یک برهه گسیختگی اجتماعی وعاطفی هم برای کودکان وهم برای نوجوانان است(امری،1988).

 

یافته های تحقیقاتی دلالت برآن داردکه هم پسرهاوهم دخترهابه احساس خشم ورنجش اخلاقی نسبت به والدین خودتمایل دارند.برخی نو جوانان باکندن ازخانواده های خودرفتاردوری جویانه نسبت به هردووالدواکنش نشان می دهند،نوعی دوری گزینی که بنظر می رسدبه آنها درسازگاری باطلاق والدین کمک می کند (هترینگتون و همکاران،1989).

 

نوجوانانی که بایکی ازوالدین یادیگری می مانند،مشکلات بیشتری رادرنیل به استقلال درسال های نوجوانی تجربه می کنندتاآنهایی که دوری گزیده وبه شیوه خاص خودباطلاق کنارآمده اند.اثرات مخرب طلاق می تواندبرای پسران بیش ازدختران باشد،به ویژه هنگامی که مادر،والد حضانتی است(بوردوئین ووهنه گلر [29]،1987 ) .

 

هترینگتون(1972) دریافت دخترانی که پدران آنها به علت طلاق یاترک خانه غایب بودند،روابط سازشی کمترمثبتی رابا افراد مذکرتجربه کردندتادخترانی که پدران آنهادرگذشته بودندیاآنهایی که هنوز باهردووالد زندگی می کنند.یافته های پژوهش های اخیر،برخی سودمندی های احتمالی بزرگ شدن درخانواده هایی راکه سرپرستی آنها برعهده مادران مجرداست آشکارساخته است(بابرواکلز[30]،1992). مثلاًنوجوانان می توانند حس نیرومندی ازعزت نفس ومسئولیت شخصی راظاهرسازد زیراسهم بیشتری ازمسئولیت های خانه به عهدهآنها است.همچنین نوجوانان قادرندآرزوهای شغلی وارزش های خانوادگی کمترقلبی راظاهرسازند.بنابراین آسیب پذیری نوجوانان درمقابل فشارهای ناشی ازطلاق ممکن است به شکل گیری وتکامل احساس هویت آنهاصدمه بزندوباعث ایجاداحساس ناامنی،عدم اطمینان،اضطراب وعدم ثبات فردشودودر نتیجه منجربه عدم توانایی درانتخاب شغل یا ادامه تحصل،غالباً نمودی ازبحران هویت یاگم گشتگی درنقش اجتماعی است.بسیاری ازنوجوانان دراین حالت احساس پوچی،ازخودبیگانگی،تنهایی وغربت می کنند و حتی گاهی به دنبال هویت منفی می گردند.هویتی کاملاً مخالف آنچه والدین وجامعه برای آنها درنظرگرفته اند(شاملو،1370).

 

طلاق علاوه بر ناراحتی های روانی و گرفتاریهای زندگی، فرزندانی را برجای می گذارد که به علت پرورش در شرایط نامساعد از نظر روانی و جسمانی وضع طبیعی ندارند. طلاق موجب افسردگی نوجوانان می شود، به نحوی که کمتر از زندگی لذت می برند، بی اشتهایی بر آنان چیره می گردد و خسته به نظر   می رسند.همچنین روحیه وسواسی و اضطراب، پرخاشگری و عصیان، بی قراری، حسادت، سوء ظن و سماجت از دیگر حالاتی است که در بچه های طلاق دیده می شود(حسینی،1377).

 

 به دلیل فقدان،پدرمسائل روحی وروانی بسیاری برای دختران ایجادمی شود که ازجمله آنهابدبینی به جنس مرد،بی خبرماندن ازروحیات وساختاروجودی مردان است که گاه آسیبهای آن درازدواج چنین دخترانی آشکارمی گردد.همچنین احساس بی پناهی وضعف شخصیت دراین دختران بروزمی کند.درصورت فقدان مادر نیز آسیبهای عاطفی وشخصیتی واختلال دررشد ذهنی،اجتماعی واخلاقی فرزندپدیدمی آید.یک پدر هرچه تلاش کندوبتواندنقش مادرراباموفقیت بازی کند،نخواهدتوانست نیازبه عواطف مادرانه رادرکود کان ارضا کند،به ویژه اگر محرومیت کودک از مادر با ازدواج دوباره پدر، وجود مادر دوم یا نامادری مواجه گرددکه دراین حال فرزندان پدرراازدست می دهندوبرکمبودهای آنان افزوده می شود.(گواهی،1377).

 

از طرفی زندگی بایک والدوبی ارتباط بودن باوالددیگرموجب می شودکه کودک شناخت صحیحی ازجنسیت وصفات روحی وبیولوژیکی والددیگر پیدانکند،لذاپسرهایی که بامادرزندگی می کنند، ممکن است بابسیاری ازصفات مردانه بیگانه و بی تجربه بمانندوبرعکس دخترانی که تنهاباپدرزندگی می کنند، احتمال داردازشناخت الگوهای رفتاری زنان واصول خانه داری و همسرداری محروم بمانند (طاهری، 1366).

 

نظریۀ دلبستگی به علت نقشی که برای رویدادهای دوران کودکی و محرومیت مادرانه بدلیل طلاق در ایجادرفتار مجرمانه قایل است، جایگاه خاصی در بین نظریه هایی دارد که به تبیین رفتار بزهکارانه پرداخته اند( بالبی وآینسورث، 1965 ؛ به نقل از دادستان؛ 1382).

 

بالبی جدایی ازمادررادرایجاد بزهکاری دخیل می داند،چرا که کود کان با دلبستگی ناسالم،محیط شان را به عنوان یک محیط متزلزل وتهدیدکننده، دریافت می کنند،سپس هنجارهای جامعه تنزل پیدا کرده و به تدریج افرادازلحاظ عاطفی-هیجانی ازجامعه ای که به آن تعلق دارند،جدا ی شوند.مطالعۀ خط سیرنوجوانی گویای آن است که همۀ نوجوانان یک نیاز ذاتی به دلبستگی دارند؛ در عین حال،نوجوانانی هستند که با رو ش ها و سبک های دلبستگی ناسالم مواجه اند (شالیزا، 2001).

 

درهرحال وقتی نحو ه عملکرد خانواده مناسب ودارای روابط گرم و صمیمی باشد، منجر به دلبستگی ایمن در افراد خانواده می شود و چنانچه نحوه عملکردخانواده ،بنابه دلایل نامناسب و از روابط ضعیف و سرد برخوردار باشد، باعث ایجاد دلبستگی ناایمن اجتنابی می گرددو از طرف دیگر، اگر نحو ه عملکرد خانواده باعث ایجاد وابستگی زیاد (تظاهرات و شدت عاطفی زیاد )شود دلبستگی دوسوگرا در افراد خانواده شکل می گردد. به طور کلی می توان چنین تبیین نمود که نحو ه عملکرد خانواده ، کیفیت نگهداری و نحو ه تعامل بین افراد خانو اده تعیین کننده نوع دلبستگی در کودک ،نوجوان و بزرگسال می باشد(مشهدی،1388)

 

درسالهای اخیر کارشناسان مسائل اجتماعی بهزیستی عنوان میدارند که قصور در انجام وظایف توسط سرپرست خانواده،نظیرمشارکت ورسیدگی ضعیف به امورکودکان درخانواده های تک والدی،باعث بوجود آمدن،نتایجی مانند۵۰ درصد احتمال مردودی در مدرسه،۲۰ درصد احتمال بارداری وداشتن فرزنددرسنین ۱۳تا۱۸سالگی،۱۰۰درصداحتمال اخراج ازمدرسه یامحل کارراسبب می شود.درنهایت تک والدی بر عملکرد تحصیلی،سازگاری اجتماعی،عزت نفس وموقعیت های شغلی و اجتماعی آینده فرزندان اثرات منفی پایدار ودامنه داری خواهدگذاشت.این پژوهش با بررسی کیفیت زندگی کودکان در خانواده های تک والددرزمینه رابطه هویت ودلبستگی باسلامت روانی دربین کودکان خانواده های تک والد می پردازد.که نشان دهنده اثرات عدم حضور پدررابررشد هویت مردانگی،موفقیت درمدرسه وشجاعت اجتماعی می باشد، زیرا این ویژگی هادرموفقیت فرددرزندگی بزرگسالی واجرای کامل نقش یک مردبه عنوان تأمین کننده اقتصاد خانواده مؤثر است.این مسائل ومشکلات فرزندان تک والد،نشان می دهد که درشهرتبریز درخصوص چالش های زندگی زنان خودسرپرست پژوهش های کمتری انجام شده است.این تحقیق می تواندسرآغاز برنامه کاربردی،همه جانبه ومدون باهدف توانمندسازی ورفع نیاز های کودکان تک والدباشد. که می توان با ساماندهی وتجهیزمنابع وامکانات سازمانهای رفاهی،وکمک گرفتن ازآنها،به اصلی ترین نیازهای فردی واجتماعی فرزندان تک والد،مخصوصاً زنان خودسرپرست پاسخ داد.

 

 

 

1-4 اهداف تحقیق

 

هدف کلی :

 

 تعیین رابطه سبکهای هویت ودلبستگی باسلامت روان فرزندان زنان سرپرست خانواده سازمان بهزیستی شهرتبریز.

 

اهداف جزئی:

 

1- تعییین رابطه هویت موفق(کسب شده)  باسلامت روانی فرزندان تک والد

 

2- تعیین رابطه هویت به تعویق افتاده با سلامت روانی فرزندان تک والد

 

3- تعیین رابطه هویت کلیشه ای باسلامت روانی فرزندان تک والد

 

4- تعیین رابطه هویت آشفته با سلامت روانی فرزندان  تک والد                                         

 

5-تعیین رابطه سبک دلبستگی ایمن باسلامت روانی فرزندان تک والد

 

6-تعیین رابطه سبک دلبستگی دوسوگرا باسلامت روانی فرزندان تک والد

 

7-تعیین سهم هریک از سبک های هویتی درپیش بینی سلامت روانی فرزندان تک والد

 

8-تعیین سهم هریک از سبکهای دلبستگی درپیش بینی سلامت روانی فرزندان تک والد

 

9-تعیین سهم هریک ازسبک های هویت درسلامت مؤلفه جسمانی فرزندان تک والد

 

10- تعیین سهم هریک ازسبک های هویت درسلامت مؤلفه اضطراب فرزندان تک والد

 

11- تعیین سهم هریک ازسبک های هویت درسلامت مؤلفه کارکرداجتماعی فرزندان تک والد

 

12- تعیین سهم هریک ازسبک های هویت درسلامت مؤلفه افسردگی فرزندان تک والد

 

13-تعیین سهم هریک ازسبک های دلبستگی درسلامت مؤلفه جسمانی فرزندان تک والد

 

14-تعیین سهم هریک ازسبک های دلبستگی درسلامت مؤلفه اضطراب فرزندان تک والد

 

15-تعیین سهم هریک ازسبک های دلبستگی درسلامت مؤلفه کارکرداجتماعی فرزندان تک والد

 

16- تعیین سهم هریک ازسبک های دلبستگی درسلامت مؤلفه افسردگی فرزندان تک والد

 

1 -5 سئوالات پژوهش:          

 

1- کدامیک از سبکهای هویتی سهم بیشتری در پیش بینی سلامت روانی فرزندان تک والد دارند.؟

 

2-کدامیک سبکهای هویتی سهم بیشتری درپیش بینی مؤلفه جسمانی فرزندان تک والد دارند. ؟

 

3- کدامیک سبکهای هویتی سهم بیشتری درپیش بینی مؤلفه اضطراب فرزندان تک والد دارند.؟

 

4-کدامیک سبکهای هویتی سهم بیشتری درپیش بینی کارکرداجتماعی فرزندان تک والددارند.؟

 

5- کدامیک سبکهای هویتی سهم بیشتری درپیش بینی مؤلفه افسردگی فرزندان تک والد دارند.؟

 

 

2-11- هوش هیجانی چیست؟. 31

 

2-12- نظریه هایی در باب هوش… 32

 

2-13- هیجان چیست؟. 34

 

2-14- فواید هیجان.. 37

 

2-15- زیان های هیجان.. 38

 

2-16- نقش هیجان ها در هوش… 38

 

2-17- هوشبهر و هوش هیجانی.. 39

 

2-18- مؤلفه های هوش هیجانی.. 41

 

2-19- هوش هیجانی و موفقیت شغلی.. 43

 

2-20- هوش هیجانی و سلامت… 43

 

2-21- چه کسی به هوش هیجانی (EQ) نیاز دارد؟. 44

 

2-22- کاربردهای هوش هیجانی در محیط کار. 50

 

2-23- تعریف پرخاشگری.. 52

 

2-24- نشانه های پرخاشگری.. 53

 

2-25- انواع رفتارهای پرخاشگرانه. 53

 

2-26- انواع پرخاشگری از لحاظ تعداد افراد. 57

 

2-27- نظریه های پرخاشگری.. 58

 

2-28- عوامل مؤثر در بروز پرخاشگری.. 60

 

2-29- عوامل تشدید کننده پرخاشگری.. 68

 

2-30- اصول پیشگیری از رفتارهای پرخاشگرانه. 68

 

2-31- شیوه هایی برای کنترل پرخاشگری.. 69

 

2-32- روش های برخورد با جریان پرخاشگری.. 71

 

2-33- تحقیقات داخلی و خارجی انجام شده پیرامون موضوع تحقیق.. 75

 

             فصل سوم: روش شناسی تحقیق  81

 

3-1- مقدمه. 82

 

3-2- روش پژوهش… 82

 

3-3- جامعه آماری.. 82

 

3-4- جمعیت نمونه. 82

 

3-5- روش نمونه گیری.. 82

 

3-6- روش های جمع آوری داده ها 83

 

3-7- ابزار اندازه گیری داده ها 83

 

3-8- مراحل و چگونگی اجرای پژوهش… 85

 

3-9- روش تجزیه و تحلیل داده ها 85

 

             فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها و یافته های تحقیق.. 87

 

4-1- مقدمه. 88

 

4-2- تجزیه توصیفی داده ها 88

 

4-3- تحلیل استنباطی داده ها 97

 

             فصل پنجم : بحث ، نتیجه گیری و پیشنهادات… 104

 

5-1- مقدمه. 105

 

5-2- یافته های توصیفی.. 105

 

5-3- بحث و بررسی فرضیه ها 106

 

5-4- محدودیت های پژوهش… 109

 

5-5- پیشنهادها 110

 

             منابع و مأخذ. 111

 

منابع فارسی.. 112

 

منابع انگلیسی.. 117

 

             پیوست ها 120

 

پرسشنامه ها 121

 

محاسبات آماری.. 129

 

چکیده انگلیسی.. 138

 

 

 

 

 

فهرست جداول

 

عنوان                                                                                                           صفحه

 

 

 

جدول 2-1. چارچوب هوش هیجانی.. 42

 

جدول 4-1. شاخص های توصیفی مربوط به متغیرهای تحقیق.. 88

 

جدول 4-2. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک سن.. 89

 

جدول 4-3. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک پایه تحصیلی.. 90

 

جدول 4-4. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک وضعیت تحصیلی پدران.. 91

 

 

جدول 4-5. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک وضعیت مادران.. 92

 

جدول 4-6. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک شغل پدران.. 93

 

جدول 4-7. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک شغل مادران.. 94

 

جدول 4-8. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک تعداد فرزندان.. 95

 

جدول 4-9. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان درآمد خانواده 96

 

جدول 4-10. نتایج حاصل از آزمون ام. باکس… 97

 

جدول 4-11. نتایج آزمون لاندای ویلکز. 97

 

جدول 4-12. نتایج آزمون لون جهت سنجش برابری واریانس ها 98

 

جدول 4-13. نتایج آزمون های اثرات بین آزمودنی ها 98

 

جدول 4-14. محاسبه ضریب همبستگی پیرسون در مورد فرضیه فرعی اول.. 99

 

جدول 4-15. خلاصه مدل رگرسیون به روش همزمان بر حسب ضریب همبستگی و ضریب تعیین.. 99

 

جدول 4-16. نتایج تحلیل واریانس… 100

 

جدول 4-17. نتایج مربوط به ضرایب تأثیر رگرسیونی متغیر پیش بین بر متغیر ملاک… 100

 

جدول 4-18. محاسبه ضریب همبستگی پیرسون در مورد فرضیه فرعی دوم. 101

 

جدول 4-19. خلاصه مدل رگرسیون به روش همزمان بر حسب ضریب همبستگی و ضریب تعیین.. 101

 

جدول 4-20. نتایج تحلیل واریانس… 102

 

جدول 4-21. نتایج مربوط به ضرایب تأثیر رگرسیونی متغیر پیش بین بر متغیر ملاک… 102

 

 

 

فهرست نمودارها / اشکال

 

عنوان                                                                                                           صفحه

 

 

 

نمودار 4-1. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک سن.. 89

 

نمودار 4-2. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک پایه تحصیلی.. 90

 

نمودار 4-3. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک وضعیت تحصیلی پدران.. 91

 

نمودار 4-4. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک وضعیت تحصیلی مادران.. 92

 

نمودار 4-5. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک شغل پدران.. 93

 

نمودار 4-6. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک شغل مادران.. 94

 

نمودار 4-7. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک تعداد فرزندان.. 95

 

نمودار 4-8. فراوانی و درصد فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان درآمد خانواده 96

 

 

 

چکیده فارسی

 

   هدف: این پژوهش با هدف رابطه سبک فرزندپروری والدین با هوش هیجانی و پرخاشگری در نوجوانان دختر انجام شد. روش: روش تحقیق همبستگی می باشد و جامعه آماری آن 582 نفر از دانش آموزان دختر دوره متوسطه شهرستان سیاهکل در سال تحصیلی 94-93 بود که تعداد 234 نفر به شیوه تصادفی طبقه ای انتخاب شدند و به پرسشنامه های شیوه های فرزندپروری والدین، هوش هیجانی و پرخاشگری پاسخ دادند. داده های حاصل به روش تحلیل پیرسون و رگرسیون چند متغیره با نرم افزار SPSS تجزیه و تحلیل شد. یافته ها: نتایج تحقیق نشان داد که با اطمینان 99/0 و سطح خطای کوچکتر از 01/0 بین سبک فرزندپروری والدین با هوش هیجانی و پرخاشگری در نوجوانان دختر رابطه وجود دارد. همچنین با اطمینان 99/0 و سطح خطای کوچکتر از 01/0 بین سبک فرزندپروری والدین با هوش هیجانی در نوجوانان دختر رابطه وجود دارد و با اطمینان 99/0 و سطح خطای کوچکتر از 01/0 بین سبک فرزندپروری والدین با پرخاشگری در نوجوانان دختر رابطه وجود دارد.

 

 

 

   واژه گان کلیدی: سبک فرزند پروری والدین، هوش هیجانی، پرخاشگری

 

 

 

 

 

کلیات تحقیق

 

1-1- مقدمه

 

   در متون اسلامی سبک های فرزندپروری[1] فعالیتی پیچیده شامل رفتارها، آموزشها، تعامل ها و روش هایی است که جدا و در تعامل با یکدیگر بر رشد معنوی، عاطفی در ابعاد فردی و اجتماعی تأثیر می گذارد. از دیدگاه اسلام، مسئولیت تربیت فرزند در دوران کودکی بر عهده پدر و مادر است تا آنجا که یکی از حقوق فرزندان به شمار آمده است. امام صادق (ع) سه حق را بر پدر لازم می دانند که یکی جدیت در تربیت اوست. ایشان می فرمایند: فرزند بر پدر سه حق دارد؛ انتخاب همسر مناسب برای او، نام نیک نهادن بر او و جدیت در تربیت فرزند (بیرامی، بهادری و خسروشاهی، 1389).

 

   از نظر تاریخی مدارس همواره بر آموزش تحصیلی کودکان، تقویت مهارت های آنها در خواندن، نوشتن و حساب کردن متمرکز بوده اند، اما امروزه متخصصان آموزش و پرورش دریافته اند که چالش های عصر جدید و خواست های کنونی جامعه، نیازمند مهارت های افزوده ای در حیطه آگاهی هیجانی، تصمیم گیری، تعارض اجتماعی و حل تعارض اند (نیکوگفتار، 1388). بارها اصطلاح پرخاشگری[2] را شنیده ایم، اما هنگامی که می خواهیم آن را تحلیل یا تعریف کنیم کاری بسیار مشکل است و این اصطلاح مبهم به نظر می رسد، کشتارهای دسته جمعی، قتل های انفرادی، تجاوز، تبعیض، محروم کردن از حقوق اولیه، همه گویای چهره زشت و خشن انسان نسبت به همنوعان خود است (کریمی، 1385). نتایج پژوهش ها نشان داده است که پرخاشگری از شاخص های مهم پاره ای از اختلالات روانی مانند اختلال سلوک و اختلال شخصیت ضداجتماعی به شمار می آید. همچنین رفتار پرخاشگرانه با بیماری های جسمانی مانند بیماری قلب و عروق و سردرد تنشی نیز در ارتباط است. علاوه بر این، پژوهش های دیگر نشان می دهد که افراد پرخاشگر نسبت به سایرین از نظر شیوه تفکر متفاوت هستند، آنها راهبردهای مثبت کمتری نسبت به افراد دیگر ارائه می دهند، بیشتر اطمینان دارند که راهبرد پرخاشگرانه سازگارانه تر است و این طور قضاوت می کنند که راهبردهای پرخاشگرانه کمتر باعث آسیب می شود (عارفی و رضویه، 1388).

 

   پرخاشگری یکی از مسائل مهم در دوران دانش آموزی است و به عنوان یک مشکل شدید و رو به افزایش در میان نوجوانان و جوانان شناخته شده است. در حال حاضر پرخاشگری یک مسأله اجتماعی و یکی از موضوعات اساسی بهداشت روانی[3] به حساب می آید. مشاهده جهان اطراف نشان می دهد که این مشکل رفتاری در بین همه انواع جانداران، طبقات اجتماعی- اقتصادی و مراحل مختلف سنی دیده می شود. مسائل مرتبط با خشم مانند رفتارهای مقابله ای، خصومت و پرخاشگری از علل اصلی مراجعه نوجوانان و جوانان به مراکز مشاوره و روان درمانی است (سوخودولسکی و همکاران[4]، 2008). عدم مهار رفتار پرخاشگرانه علاوه بر اینکه باعث ایجاد مشکلات بین فردی و جرم و بزه و تجاوز به حقوق دیگران می شود، ممکن است درون ریزی [5]شود و باعث انواع مشکلات جسمی-روانی مثل زخم معده، سردردهای میگرنی و افسردگی گردد (نیکولسون[6]، 2013).

 

   اگر چه انسان در حوزه های مختلف با مسائل متنوعی رو به رو است با این حال می توان اصولی کلی را در نظر گرفت که تقریباً در هر نوع مسائلی کاربرد دارد و شامل مجموعه پیچیده ای از مؤلفه های شناختی، رفتاری و نگرشی و فرایندهای چندمرحله ای است. هوش هیجانی[7] نوعی پردازش اطلاعات هیجانی است که شامل ارزیابی صحیح، بیان مناسب و تنظیم سازگارانه هیجان می شود. همچنین هوش هیجانی به طور گسترده ای به عنوان ظرفیت درک و کنترل هیجانات خود و دیگران تعریف می شود.

 

   نظریه هوش هیجانی دیدگاه جدیدی درباره پیش بینی عوامل مؤثر بر موفقیت و همچنین پیشگیری اولیه از اختلالات روانی را فراهم می کند. با توجه به اینکه پرخاشگری نوعی، هیجان محسوب می شود و یکی از مؤلفه های هوش هیجانی مدیریت هیجانات است به نظر می رسد با استفاده از آموزش هوش هیجانی و بکارگیری سبک های فرزندپروری، بتوان پرخاشگری را در افراد مهار کرد. ارتباط هوش هیجانی با عملکرد بهتر و موفق تر در محیط های تحت تنیدگی و همراه با فشار روانی اجتماعی نشان داده شده است. این پژوهش هم بدنبال مطالعه سبک فرزندپروری والدین و هوش هیجانی با پرخاشگری در بین نوجوانان دختر است.

 

1-2- بیان مسأله

 

   راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی[8] از مشخصات بارز اختلال سلوک در کودکان از پرخاشگری و ناسازگاری در روابط بین فردی نام می برد که مشکلات رفتاری بین فردی، رفتاری و هیجانی مختلفی را برای این کودکان و خانواده های آنان ایجاد می کند. روانشناسان اجتماعی پرخاشگری را به صورت آسیب رساندن عمدی به دیگران و خشونت را نیز مبادرت کنشی عمدی برای آسیب رساندن جسمانی به دیگران تعریف می کنند (فرجاد و محمدی اصل، 1387). دلوکیو و الیوی[9] (2005) پرخاشگری را رفتار قابل مشاهده که به قصد آسیب رساندن به دیگران باشد، تعریف می کند. رفتارهای ضداجتماعی و پرخاشگری در زمره شایع ترین علل ارجاع کودکان و نوجوانان به کلینیک های بهداشت روانی هستند. عدم مهار رفتار پرخاشگرانه علاوه بر اینکه می تواند موجب ایجاد مشکلات بین فردی و جرم شود، درون ریزی را نیز به همراه دارد و موجب بروز انواع مشکلات جسمی و روانی، مانند زخم معده، سردرد و افسردگی می شود. ماتسون[10] (2007) معتقد است که انواع شدید مشکلات رفتاری می تواند بسیار خطرناک باشد. به رشد شخصی صدمه بزند، فرصت های یادگیری و رفتار سازگارانه را کاهش داده و سرانجام کیفیت زندگی شخصی را تحت تأثیر قرار دهد. رفتار پرخاشگرانه دوران کودکی می تواند به عنوان یک عامل پیش بینی کننده برای بزهکاری، سوء مصرف مواد، افسردگی، افت تحصیلی و … باشد. شواهد نشان می دهد که رفتار ضداجتماعی دوران خردسالی با ناتوانی های دوران بزرگسالی در ارتباط است (به نقل از دان و فایت[11]، 2010).

 

   دیدگاه های نظری، عوامل مختلفی را در بروز رفتارهای پرخاشگرانه مؤثر می دانند. فابیان[12] (2010) ارتباط بین اختلالات عصب شناسی و عصب روانشناختی، و پرخاشگری و خشونت را شایان توجه می داند. مک اندرو[13] (2009) نقش و مقدار ترشح هورمون ها در بروز رفتارهای پرخاشگرانه را مؤثر می داند. از نظر دانگجوسو و همکاران[14] (2008) تعاملات نامناسب بین سیستم های سروتونین و دوپامین در کرتکس پیشانی احتمالاً ساز و کار مهمی است که ارتباط بین پرخاشگری تکانشی و اختلالات پیرو آن را به دنبال دارد. دیدگاه یادگیری اجتماعی عوامل مختلفی مانند تجربه های گذشته فرد، پاداش هایی که از تجربه های گذشته یا حال نصیب افراد می شود و مشاهده رفتار دیگران را در بروز پرخاشگری مورد توجه می دانند (به نقل از ریچاردسون و هاموگ[15]، 2007).

 

   هوش هیجانی[16] آخرین و جدیدترین تحول در زمینه فهم ارتباط بین تعقل و هیجان است. علی رغم دیدگاه ها، نگاه واقع بینانه به ماهیت انسان نشان می دهند که انسان برای سازگاری و چالش در زندگی به عملکرد منسجم قابلیت های هیجانی و منطقی وابسته است. در برخی مواقع محققان ادعا می کنند که خود آگاهی و زندگی درونی به طور چشم گیری توسط تجربه های هیجانی مشخص می شود، لذا هوش هیجانی می تواند با مشکلات هیجانی زیادی که ریشه در تجارب میان فردی و درون فردی دارند، مرتبط باشد (آستین و همکاران[17]، 2005). در این پژوهش هم این سؤال مطرح است که آیا سبک فرزندپروری والدین و هوش هیجانی با پرخاشگری در بین نوجوانان دختر رابطه دارد؟

 

1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق

 

   خانواده به عنوان اولین کانون اجتماعی، عوامل مختلفی دارد که یکی از عوامل تأثیرگذار بر رشد فرزندان بویژه رشد روانی آنها، چگونگی روش های تربیتی والدین در چارچوب خانواده است. روش تربیتی والدین در تکوین شخصیت و هم چنین سازگاری آنان با وضعیت مختلف اجتماعی مؤثر است. روابط مطلوب میان والدین و فرزندان در سلامت روان فرزندان تأثیر فراوان دارد. ارتباط والدین و فرزندان از جمله موارد مهمی است که سال ها نظر صاحبنظران و متخصصان تعلیم و تربیت را به خود جلب کرده است. در متون اسلامی نیز فرزندپروری فعالیتی پیچیده شامل رفتارها، آموزش ها، تعامل ها و روش هایی است که جدا و در تعامل با یکدیگر بر رشد معنوی، عاطفی در ابعاد فردی و اجتماعی تأثیر می گذارد. از دیدگاه اسلام، مسئولیت تربیت فرزند در دوران کودکی بر عهده پدر و مادر است تا آنجا که یکی از حقوق فرزندان به شمار آمده است (پرچم و همکاران، 1391). هوش هیجانی، ‌ترکیب عاطفه با شناخت و هیجان با هوش است. بنابراین می تواند در توانایی به کارگیری هیجان ها به منظور کمک به حل مشکلات و داشتن زندگی اثر بخش باشد. شناخت احساسات و توانایی ها را می توان در برانگیختن خودمان و دیگران استفاده کنیم و بدانیم آیا این هیجان ها و عواطف موجب تسهیل یا مانع برقراری تعامل با دیگران می شود (گلمن[18]، ‌2009).

 

   شیوه های فرزندپروری را می توان مجموعه ای از رفتارها دانست که تعاملات والد- فرزند را در طول دامنه گسترده ای از موقعیت ها توصیف می کند. بامریند[19] (1991) که مطالعات طولی برجسته ای را با مشاهده تعامل های والدین با فرزندان خود انجام داد، شیوه های فرزندپروری را شامل رفتارهای گوناگون متنوع و بهنجار و طبیعی می داند. بامریند دریافت که شیوه های مختلف فرزندپروری والدین در دو بعد با یکدیگر تفاوت دارند. بعد اول توقع و کنترل و بعد دوم پذیرندگی و اجابت کنندگی می باشد. ترکیب گوناگون دو بعد توقع/ کنترل و پذیرندگی/ اجابت کنندگی چهار شیوه فرزندپروری را به وجود می آورد که پژوهش بامریند بر سه شیوه آن متمرکز است؛ مقتدرانه، مستبدانه و سهل گیرانه. چهارمین شیوه یعنی شیوه کناره گیر (مسامحه کار) را محققان دیگری مورد مطالعه قرار داده اند. سبک مقتدرانه با پذیرش و روابط نزدیک، روش های کنترل سازگارانه و استقلال دادن مناسب مشخص می شود. سبک مستبدانه از نظر پذیرش و روابط نزدیک پایین و از نظر کنترل اجباری بالا و از نظر استقلال دادن پایین است. والدین با سبک فرزندپروری سهل گیرانه روش مهرورز و پذیرا را نشان داده، متوقع نیستند و کنترل کمی بر رفتار فرزندان خود اعمال می کنند. این والدین به فرزندان خود اجازه می دهند تا در هر سنی که باشند خودشان تصمیم گیری کنند، حتی اگر هنوز قادر به انجام این کار نباشند. بامریند دریافت که مطلوب ترین نتایج تحولی که سبب سازگاری های مختلف در فرزندان در رشد همه جانبه آنان می شود، با شیوه فرزندپروری مقتدرانه والدین در ارتباط است (به نقل از برنز[20]، 2006).

 

   پرخاشگری رفتاری اجتناب ناپذیر یا تغییرناپذیر نیست، برعکس چون ناشی از تعامل پیچیدهای بین رویدادهای بیرونی، شناخت ها و ویژگی های شخصی است، می توان آن را پیشگیری کرد یا کاهش داد. روش های مختلفی برای پیشگیری و کنترل پرخاشگری پیشنهاد شده است که از آن جمله می توان به درمان اختلالات عصبی[21] و عصب روانشناختی[22]، اصلاح عادت غذایی افراد، از بین بردن زمینه های ناکامی و حضور الگوهای غیرپرخاشگرانه اشاره کرد. میر و همکاران[23] (2008) نقش مداخله های شناختی، دارلی و همکاران[24] (2000) نقش تنبیه و کارمانز و همکاران[25] (2003) بخشایش را در کاهش پرخاشگری مؤثر می دانند (آقایی نژاد و همکاران، 1392).

 

   با توجه به مطالب فوق، این پژوهش هم با هدف مطالعه رابطه سبک فرزندپروری والدین  و هوش هیجانی با پرخاشگری در نوجوانان دختر شهرستان سیاهکل به اجرا در می آید. در همین رابطه سازمان ها، افراد حقیقی و حقوقی مختلفی از یافته های این تحقیق بهره مند خواهند شد که از آن جمله می توان به؛ سازمان های روانپزشکی، بهزیستی، آموزش و پرورش، مدیران، دانشجویان، معلمان، اولیاء دانش آموزان و کلیه افرادی که علاقه مند به کسب آگاهی در زمینه موضوع پژوهش هستند اشاره کرد.

 

1-4- اهداف تحقیق

 

1-4-1- هدف اصلی: مطالعه رابطه سبک فرزندپروری والدین با هوش هیجانی و پرخاشگری در نوجوانان دختر

 

1-4-2- اهداف فرعی:

 

   – مطالعه رابطه سبک فرزندپروری والدین با هوش هیجانی در بین نوجوانان دختر

 

   – مطالعه رابطه سبک فرزندپروری والدین با پرخاشگری در بین نوجوانان دختر

 

1-5- سؤالات تحقیق

 

1-5-1- سؤال اصلی: آیا بین سبک فرزندپروری والدین با هوش هیجانی و پرخاشگری در نوجوانان دختر رابطه وجود دارد؟

 

1-5-2- سؤالات فرعی:

 

   – آیا بین سبک فرزندپروری والدین با هوش هیجانی در بین نوجوانان دختر رابطه وجود دارد؟

 

   – آیا بین سبک فرزندپروری والدین با پرخاشگری در بین نوجوانان دختر رابطه وجود دارد؟

 

1-6- فرضیه های تحقیق

 

1-6-1- فرضیه اصلی: بین سبک فرزندپروری والدین با هوش هیجانی و پرخاشگری در بین نوجوانان دختر رابطه وجود دارد.

 

1-6-2- فرضیه های فرعی:

 

   – بین سبک فرزندپروری والدین با هوش هیجانی در بین نوجوانان دختر رابطه وجود دارد.

 

   – بین سبک فرزندپروری والدین با پرخاشگری در بین نوجوانان دختر رابطه وجود دارد.

 

1-7- معرفی متغیرها و نقش آن ها در تحقیق

 

   در این پژوهش سبک فرزندپروری والدین به عنوان متغیر پیش بین[26] و هوش هیجانی و پرخاشگری در بین نوجوانان دختر به عنوان متغیر ملاک[27] در نظر گرفته می شود.

 

 

 

[1] – Parenting Style

 

[2] – Aggression

 

[3] – Mental Health

 

[4] – Sukhodlsky & et al

 

[5] – Importing

 

[6] – Nicholson

 

[7] – Eemotional Intelligence

 

[8] – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder

 

[9] – Delvecchio & Olivey

 

[10] – Matson

 

[11] – Dunn & Fait

 

[12] –  Fabian

 

[13] –  McAndrew

 

[14] –  Dongiu Seo & et al

 

 

2-1- مقدمه. 16

 

2-2- مهارت های اجتماعی. 16

 

2-2-1- تعاریف مهارتهای اجتماعی.. 17

 

2-2-2-  انواع مهارتهای اجتماعی.. 21

 

2-2-3- اهمیت و ضرورت آموزشهای مهارتهای اجتماعی.. 22

 

2-2-4- نقش مهارتهای اجتماعی در مدرسه. 23

 

2-2-5-  دلایل نارسایی مهارتهای اجتماعی.. 24

 

2-2-6- ماهیت مهارت اجتماعی.. 26

 

2-2-7- ویژگی های مهارتهای اجتماعی.. 32

 

2-2-11- منافع مهارتهای اجتماعی.. 33

 

2-2-8- تأثیر مهارتهای اجتماعی بر روابط میان فردی.. 34

 

2-2-9- مراحل آموزش مهارتهای اجتماعی.. 37

 

2-2-10- رویکردهای مهم در آموزش مهارتهای اجتماعی.. 37

 

2-2-11- نظریه های مربوط به تحول مهارتهای اجتماعی.. 41

 

2-2-11-1- نظریه روان پویشی فروید. 41

 

2-2-11-2-  نظریه اریکسون. 42

 

2-2-11-3-  نظریه پیاژه 44

 

2-2-11-4- نظریه کلبرگ.. 45

 

2-2-11-5-  نظریه بندورا 46

 

2-2-11-6- نظریه آلبرت آلیس… 48

 

2-3- سازگاری اجتماعی. 49

 

2-3-1- مفهوم سازگاری.. 49

 

2-3-2- فرآیند سازگاری.. 52

 

2-3-3- سازگاری اجتماعی.. 53

 

2-3-4- تعریف سازگاری اجتماعی.. 54

 

۲- 3-5- عوامل مؤثر بر سازگاری.. 54

 

2-3-6- ویژگیهای افراد سازگار. 59

 

2-3-7- رویکردهای سازگاری.. 61

 

2-3-7-1-  رویکرد روانکاوی.. 61

 

2-3-7-2- رویکرد رفتاری.. 62

 

2-3-7-3- رویکرد شناختی.. 62

 

2-3-7-4- رویکرد انسان گرایی.. 63

 

2-4- شادکامی. 63

 

2-4-1- تعریف شادکامی.. 64

 

۲-4-۲- دیدگاه های نظری در مورد شادکامی.. 66

 

2-4-2-1- نظریه فیزیولوژیک: 66

 

2-4-2-2- نظریه ارتباطات فعالیت های اجتماعی.. 66

 

2-4-2-3- نظریه ارضا آنی نیازها 66

 

2-4-3- دیدگاه مربوط به شادکامی و اهداف.. 67

 

2-4-4- تعیین کننده های شادکامی.. 68

 

2-4-5-  سطوح شادکامی.. 69

 

2-4-6- شادکامی و نیازها 69

 

2-4-7-  فواید شادکامی.. 70

 

2-4-8- خوشبینی و شادکامی.. 71

 

2-4-9- دیدگاه زمینه ای در خوشبختی ذهنی و شادکامی.. 72

 

2-5- سلامت روان. 73

 

2-5-1- تعریف سلامت.. 74

 

2-5-2- ملاک سلامت روان. 77

 

2-5-3-  دیدگاههای مربوط به سلامتی و بیماری.. 80

 

2-5-4- الگوهای عمدل در سلامت روان. 81

 

2-5-5- سلامت روان از دید مکاتب مختلف… 84

 

2-5-6- الگوی سلامت روان مبتنی بر معنویت.. 87

 

2-6- پیشینه تجربی. 88

 

2-6-1- پیشینه داخلی.. 88

 

2-6-2- پیشینه خارجی.. 90

 

2-7- خلاصه و جمع بندی.. 92

 

فصل سوم: روش شناسی تحقیق. 93

 

3-1- مقدمه. 94

 

3-2- نوع تحقیق. 94

 

3-3- طرح تحقیق. 94

 

 

3-4-  معرفی جامعه آماری.. 94

 

3-5-  طرح نمونه گیری.. 95

 

3-6- ملاک های ورود و خروج. 95

 

3-7- ابزارهای گردآوری داده 96

 

3-9- روش اجرا 99

 

3-10- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات.. 100

 

فصل چهارم: تجزیه‌وتحلیل داده‌ها 101

 

4-1-مقدمه. 102

 

4-2-یافته‌های توصیفی و جمعیت شناختی. 102

 

4-2-1- سن.. 102

 

4-2-2- پایه تحصیلی.. 103

 

4-2-3- جنسیت.. 104

 

4-2-4- جنسیت و پایه تحصیلی.. 105

 

4-2-5- جنسیت و سن.. 105

 

4-3- یافته های توصیفی متغیر های تحقیق. 106

 

4-3-1- آمار توصیفی متغیر ها 106

 

4-4- بررسی استنباطی داده‌ها 109

 

4-4-1- پیش‌فرض‌های تحلیل کوواریانس در بررسی متغیر های تحقیق. 110

 

4-4-1-1- نرمال بودن. 110

 

4-4-1-2-همسانی واریانس‌ها 110

 

4-4-1-3- بررسی خطی بودن رابطه بین متغیر وابسته و مستقل. 111

 

4-4-1-4-  همگنی شیب رگرسیونی.. 113

 

4-4-2- تحلیل کوواریانس… 114

 

فصل پنجم: بحث و نتیجه‌گیری.. 120

 

5-1-مقدمه. 121

 

5-2- بحث و نتیجه گیری.. 121

 

5-3-محدودیت‌های تحقیق. 125

 

5-4-پیشنهادات تحقیق. 126

 

منابع. 128

 

پیوست ها و ضمائم. 137

 

 

 

فهرست جداول

 

                            

 

جدول (2-1): مقایسه رویکردهای مهم در آموزش مهارت های اجتماعی. 38

 

جدول (4-1): توزیع فراوانی سن پاسخ دهندگان. 102

 

جدول (4-2): توزیع فراوانی پایه تحصیلی پاسخ دهندگان. 103

 

جدول (4-3): توزیع فراوانی جنسیت پاسخ دهندگان. 104

 

جدول (4-4): توزیع فراوانی پایه تحصیلی بر اساس جنسیت.. 105

 

جدول (4-5): توزیع فراوانی سن بر اساس جنسیت.. 105

 

جدول (4-6): نتایج نمرات پرسشنامه سلامت روان  آزمودنی‌ها در گروه آزمایش و گواه برای کل افراد 106

 

جدول (4-7): نتایج نمرات شادکامی آزمودنی‌ها در گروه آزمایش و گواه برای کل افراد 107

 

جدول (4-8): نتایج نمرات سازگاری اجتماعی آزمودنی‌ها در گروه آزمایش و گواه برای کل افراد 108

 

جدول(4-9): نتایج آزمون کومولوگروف – اسمیرونوف.. 110

 

جدول (4-10): نتایج آزمون لوین برای بررسی همسانی واریانس‌ها 111

 

جدول (4-11):  نتایج بررسی همگنی شیب رگرسیونی. 113

 

جدول (4-12):  نتایج آنالیز کوواریانس مولفه های روانشناختی در گروه کنترل پس‌آزمون و گواه 114

 

جدول (4-13):  نتایج آنالیز کوواریانس سازگاری اجتماعی در گروه کنترل پس‌آزمون و گواه 116

 

جدول (4-14):  نتایج آنالیز کوواریانس شادکامی در گروه کنترل پس‌آزمون و گواه 117

 

جدول (4-15):  نتایج آنالیز کوواریانس سلامت روان در گروه کنترل پس‌آزمون و گواه 118

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست اشکال و نمودارها

 

نمودار(4-1) : میانگین نمرات پرسشنامه سلامت روان آزمودنی‌ها در گروه آزمایش پس‌آزمون، آزمایش پیش آزمون و گواه 107

 

نمودار(4-2) : میانگین نمرات مقیاس شادکامی آزمودنی‌ها در گروه آزمایش پس‌آزمون، آزمایش پیش آزمون و گواه 108

 

نمودار(4-3) : میانگین نمرات مقیاس سازگاری اجتماعی آزمودنی‌ها در گروه آزمایش پس‌آزمون، آزمایش پیش آزمون و گواه 109

 

نمودار شماره 4-4: نمودار پراکنش سلامت روان در دو گروه آزمایش و کنترل. 112

 

نمودار شماره 4-5: نمودار پراکنش شادکامی در دو گروه آزمایش و کنترل. 112

 

نمودار شماره 4-6: نمودار پراکنش سازگاری اجتماعی در دو گروه آزمایش و کنترل. 113

 

 

 

 

 

1-1- مقدمه

 

هنگامی که فردی از طریق ابزار زبان با فرد دیگری ارتباط برقرار می کند رابطه ای بین آنها شکل می گیرد که آن را در هیچ جای دیگر طبیعت نمی توان یافت همین توانایی ترجمه کردن اصوات بی معنا به کلمات گفتاری و نوشتاری مهمترین امتیاز بشر یعنی زبان است. بعد از نظام خانواده مدرسه و روابط بین اعضای آن از مهمترین نهادهایی است که کودک و نوجوان به آن وارد می شود و از آنجائیکه آموزش و یادگیری غالباً از طریق تعامل بین معلم و فراگیر در کلاس درس اتفاق می افتد لازم است عوامل موثر بر این روند را به وسیله روش های علمی مورد بررسی قرار دهیم. مدیران و معلمان و والدین گزارش کرده اند که زمان زیادی را صرف مشکلات انضباطی به منظور تصحیح رفتارهای ضد اجتماعی کودکان و نوجوانان کرده اند و دانش آموزان به منظور تعامل با همسالان و معلمان به شیوه ای مناسب باید از مهارتهای اجتماعی برخوردار باشند و مهارتهای بین فردی خود را برای ساخت و حفظ شبکه های اجتماعی گسترش دهند. اکتساب مهارتهای اجتماعی و استفاده از آنها برای عملکرد موفق در زندگی حیاتی است و ما را در دانستن اینکه در موقعیتهای مختلف چه بگوئیم و چگونه رفتار کنیم توانمند می سازد. بررسی های متعدد نشان می دهد نارسایی در مهارت های اجتماعی تأثیر منفی بر عملکرد تحصیلی دانش آموزان می گذارد، مشکلات یادگیری را تشدید می کند و غالباً به بروز مشکلات سازگاری منجر می شود. در چنین عصری که فرد در زندگی روزمره خود انواع محدودیت های فردی و اجتماعی را تجربه کرده است و با برخورد با این موانع دچار تعارض و ناکامی می شود، چنانچه فردی بتواند جریان اجتماعی شدن را بدرستی طی نموده و نیازهای خود را با نیازهای جامعه ای که در آن زندگی می کند همسو نماید، به نوعی به کفایت اجتماعی رسیده و از عوارض روانی ناشی از آن، خاصه تشویش، افسردگی و اختلالات شخصیتی رهایی می یابد. با توجه به اهمیت مطالب ذکر شده، این پژوهش با هدف بررسی اثربخشی مهارت های اجتماعی بر سازگاری اجتماعی، شادکامی و سلامت روان دانش آموزان متوسطه بخش آبش احمد شهرستان کلیبر انجام یافته است.

 

 

 

1-2- بیان مسئله

 

دوره متوسطه و سال های نوجوانی مرحله ی مهم و برجسته ی رشد و تکامل اجتماعی و روانی فرد به شمار می رود. در این دوره نیاز به تعادل هیجانی و عاطفی به ویژه تعادل بین عواطف و عقل، درک ارزش وجودی خویشتن، خود آگاهی (شناخت استعدادها، توانایی ها و رغبت ها)، انتخاب هدف های واقعی در زندگی، استقلال عاطفی از خانواده، برقراری روابط سالم با دیگران، کسب مهارت های اجتماعی لازم، شناخت زندگی سالم و مؤثر از مهمترین نیازهای نوجوان است. بنابراین کمک به او در رشد و گسترش مهارت های مورد نیاز برای زندگی بهتر، ایجاد یا افزایش اعتماد به نفس در برخورد با مشکلات و حل آنها و همچنین کمک به آنان در رشد و تکامل مهارت های اجتماعی لازم برای سازگاری موفق با محیط اجتماعی در جامعه، ضروری به نظر می رسد.

 

به طور کلی مهارت های اجتماعی به رفتارهایی گفته می شود که شالوده ی ارتباطات موفق و رو در رو را، تشکیل می دهند. مهارت های اجتماعی مجموعه ای از توانایی ها هستند که روابط اجتماعی مثبت و مفید را آغاز و حفظ نماید، دوستی و صمیمیت با همسالان را گسترش دهد، سازگاری رضایت بخشی را در مدرسه ایجاد کند، به افراد اجازه دهد که خود را با شرایط وفق دهند و تقاضاهای محیط اجتماعی را بپذیرند (گرشام و همکاران[1]، 2001).

 

براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی پیش بینی می شود که پس از سال 2010 ، کمتر کسی قادر خواهد بود بدون کسب مهارت های اجتماعی، زندگی رضایت بخشی داشته باشد. تأثیر آموزش این مهارت ها بر موفقیت در زندگی، از طریق دستکاری ظرفیت روانی – اجتماعی افراد امکان پذیر است. بنابراین آموزش این مهارت ها، ظرفیت روانی- اجتماعی افراد را بالا برده و آنها را قادر می سازد تا با اندیشه و تحلیل موقعیت، به رفتاری سازگارانه و همراه با تحمل رو آورند (منگرولکار و همکاران[2]، 2001).

 

بنابراین آموزش مهارت های اجتماعی به دانش آموزان از این جهت که چگونه و با چه کیفیتی در جمع حضور یابند و رفتارهای متناسب و مقبول از خود بروز دهند، ضرورت دارد (یاسینی فرید، 1392). اکتساب مهارت های اجتماعی، محور اصلی رشد اجتماعی، شکل گیری روابط اجتماعی، کیفیت تعامل های اجتماعی، سازگاری اجتماعی و حتی سلامت روان فرد به شمار می آید (تئودورو و همکاران[3]، 2005).

 

از آنجا که نیازهای اجتماعی متغیر می باشند و وابسته به زمینه اجتماعی خاص خود می باشند، بنابراین ضروری است که افراد مکانیزم پاسخ اجتماعی منطقی را در خود ایجاد کنند تا بتوانند خود را متناسب با نیازهای موقعیتی و وضعیتی تغییر دهند. ناتوانی برای تغییر رفتار در رابطه با نیازهای متغیر معمولاً به اختلال عملکرد منجر می شود. لذا مهارت های اجتماعی ضعیف به عدم پذیرش فرد توسط دیگران و ناسازگاری منجر می شود (هربرت و همکاران، 2005).

 

تقریباً تمامی متخصصین روانشناسی و علوم تربیتی بر این باورند که دوره نوجوانی حساس ترین، بحرانی ترین و مهمترین دوره رشد هر انسان می باشد، در این دوره فرد به بلوغ می رسد، در پی کشف هویت خود است، بدنبال استقلال و جدایی از وابستگی های دوره کودکی است، به همین دلایل در این دوره نوجوانان دارای وضعیت روانی با ثباتی نیستند و در این دوره هست که معمولا بیشترین مشکلات رفتاری برای نوجوانان بوجود می آید (نسائیان و اسدی، 1395).

 

در نظریه کولمن[4]، هر یک از مشکلات نوجوانان در یک سن به تقویمی خاص به نقطه اوج تنش خود می رسد که با توجه به تفاوت های جنسیتی تغییرپذیر است، و هر زمان که سن اوج تنش برای چند مسئله یا مشکل همزمان شود، سازگاری نوجوان دچار مشکل می شود، و در چنین وضعیتی است که مشکلات رفتاری برای آنان بیشتر نمایان می شود. اریکسون[5]، دوره نوجوانی را دوره هویت یابی در مقابل بی هویتی می داند، و با توجه به اینکه هویت یابی وحدتی است که بین سه سیستم زیستی، اجتماعی و روانی بوجود می آید، در صورتیکه چنین وحدتی حاصل نشود نوجوانان دچار آشفتگی در روابط و رفتار می گردند (انیسی و همکاران، 1386).

 

یکی از مسائل مهمی که در نوجوانان قابل ملاحظه و بررسی است، نحوه سازگاری نوجوانان در جوامع و بخصوص در محیط خانواده است. گاهی نوجوان به علت نداشتن مهارتهای مناسب ارتباطی دچار ناسازگاری در سطح خانواده و جامعه و در برخورد با همسالان می شود و این ناسازگاری ها، منشاء بسیاری از ناسازگاریهای اجتماعی است. از سویی انسان موجودی است متشکل از ابعاد روانی ، زیستی و اجتماعی و به منظور اینکه سازگاری اجتماعی برای یک فرد عملی شود، لازم است که افکار و بر خوردهای در تضاد با افکار و برخوردهای فرد که مشخص کننده تعلق او به گروه دیگر است نباشد و نیز افکار گروه در تضاد با افکارفرد نباشد به طوری که سیستم ارزشی مرتبط با شخصیت اورا دچار مشکل نسازد. سازگاری اجتماعی به عنوان مهم ترین نشانه سلامت روانی از مباحثی است که توجه بسیاری از جامعه شناسان و روانشناسان را به خود جلب کرده است. رشد اجتماعی مهم ترین جنبه رشد وجود هر شخص است و معیارهای اندازه گیری رشد هر فرد، سازگاری او با دیگران است (رییسی، 1392).

 

از سوی دیگر پیشرفت سریع فن آوری و اطلاع رسانی علی رغم مزایای فراوان، مشکلات زیادی را برای انسان معاصر به وجودآورده است . موج فزاینده افسردگی، پایین آمدن سن خودکشی، افزایش طلاق و بزهکاری و بسیاری از مشکلات روحی ـ اجتماعی دیگر واقعیت انکارناپذیری هستند که نشان می دهد گویا شادی از جوامع بشری رخت بربسته است ، براین اساس انسان معاصر در جستجوی شادی نمی داند به کدام گریزگاه پناه ببرد. آیا شادی را باید در ثروت جستجو کرد، در تحصیل و سایر عوامل مادی، آیا شادی در خانواده نهفته است یا در اجتماع؟ آیا شادی ریشه در محیط دارد یا در وراثت ، آیا رابطه ایی بین شادی و تیپ شخصیتی وجود دارد ؟  شادی از متغیرهایی است که در سالهای اخیر با رشد وتوسعه مثبت نگر مورد مطالعه بشری قرار گرفته است.

 

فردریکسون (2002) معتقد است عدم سلامت روانی و داشتن عواطف منفی همچون، اضطراب یا خشم، سبب می شوند ذهن  فرد فقط به تولید واکنش دفاعی در برابر موضوعات ایجاد کننده ی این عواطف منفی، محدود شود در صورتی که عواطف مثبت، سبب می شوند که ذهن فرد بر روی محرکها باز باشد و این مساله به نوبه ی خود فرصتهایی را برای توجه ی گسترده تر به محیط ، ایجاد کرده و در نتیجه خلاقیت فرد را بیشتر کرده و موجب شادکامی می شود.

 

چن و همکاران (2001) در تحقیق دیگری به بررسی رابطه رفتار اجتماعی و پیشرفت تحصیلی در 286 دانش آموز پایه های چهارم، پنجم، ششم و هفتم پرداختند. نتایج تحقیق آنان از رابطه مثبتی میان پیشرفت تحصیلی و رهبری اجتماعی، تحمل ناکامی، مهارت اجتماعی جرئ تورزی و روابط دوستانه با همسالان حکایت داشت و همچنین رابطه منفی میان پیشرفت تحصیلی و پرخاشگری، ناسازگاری های تحصیلی و روابط نامطلوب با همسالان را نشان می داد.

 

آنجلس و همکاران (2002) در پژوهشی، شیوه های فرزندپروری، مهارت های اجتماعی و روابط با همسالان و سازگاری اجتماعی را در نوجوانان بررسی کردند. پژوهش آنان به مهارت های اجتماعی به عنوان واسطه میان ویژگی های رابطه والد- کودک و ناسازگاری با همسالان تأکید می کند. داده های این پژوهش از مطالعه 58 کودک 18 تا 12 ساله به دست آمد. یافته ها نشان داد آموزش مهارت های اجتماعی، موجب افزایش سازگاری نوجوانان می شود و روابط با همسالان را افزایش می دهد.

 

بیان زاده و ارجمندی (1382) نشان دادند که برخی دانش آموزان دیرآموز مشغول به تحصیل در مدارس عادی، از نظر مهارت های اجتماعی با مشکلات بی شماری در سازش با محیط کلاس و شادکامی و عواطف روانی روبه رو هستند، بنابراین به نظر می رسد آموزش مهارت های اجتماعی به شیو های مفید و مؤثر موجب کاهش مشکلات درسی و غیردرسی، شادکامی و مشکلات روانی آنان می شود.

 

بنابراین با توجه به اهمیت مطالب ذکر شده؛ در این پژوهش به دنبال پاسخ به این سوال اساسی هستیم که آیا آموزش مهارت های اجتماعی بر مولفه های روانشناختی (سازگاری اجتماعی، شادکامی و سلامت روان) در بین دانش آموزان متوسطه شهرستان کلیبر بخش آبش احمد تاثیر دارد یا نه؟

 

 

 

1-3- اهمیت و ضرورت مطالعه

 

نیازهای زندگی امروز، تغییرات سریع اجتماعی- فرهنگی، تغییر ساختار خانواده، شبکه گسترده و پیچیده ارتباطات انسانی، گستردگی و هجوم منابع اطلاعاتی، انسان ها را با چالش ها، استرس ها و فشارهای متعددی روبرو نموده است که مقابله ی مؤثر با آن ها نیازمند توانمندی های روانی- اجتماعی می باشد. فقدان مهارت ها و توانایی های عاطفی، روانی و اجتماعی افراد را در مواجهه با مسائل و مشکلات آسیب پذیر نموده و آن ها را در معرض انواع اختلالات روانی، اجتماعی و رفتاری قرار می دهد (بیرامی و موحدی، 1394).

 

یکی از مسائل مهمی که در نوجوانان قابل ملاحظه و بررسی است، نحوه سازگاری نوجوانان در جوامع و بخصوص در محیط خانواده است . گاهی نوجوان به علت نداشتن مهارتهای مناسب ارتباطی دچار ناسازگاری در سطح خانواده و جامعه و در برخورد با همسالان می شود. و این ناسازگاری ها، منشاء بسیاری از ناسازگاریهای اجتماعی است. امروزه در دنیایی که بیش از هر زمان دیگر نیاز به انعطاف پذیری یا به عبارتی سازگاری اجتماعی وجود دارد، داشتن ارتباط مستمر و موفق با دیگران ، یافتن شغل مناسب و مهم تر از آن حفظ آن شغل ، به انجام رساندن وظایف شخصی ، عهده دار شدن مسئولیتهایی که جامعه اعم از خانواده و مدرسه به عهده فرد می گذارد مهم است و همه از عواملی است که به داشتن یک زندگی موفق در دنیای امروز کمک کند. اگر چه این موارد تضمین کننده یک زندگی ایده آل نیست ، ولی بدون شک داشتن سازگاری اجتماعی و انعطاف پذیری نقش بسزایی در زندگی افراد اجتماع دارد (رییسی، 1392).

 

بر اساس بررسی های به عمل آمده از سوی سازمان جهانی بهداشت برای دستیابی به زندگی سالم، اولین قدم کسب مهارت های اجتماعی به عنوان یکی از مؤلفه های مهارت های زندگی می باشد. مهارت های اجتماعی به عنوان مهارت های لازم برای تطبیق با نیازهای اجتماعی و همین طور حفظ روابط بین فردی رضایت بخش و در نهایت ارتقاء سرمایه روا نشناختی تعریف می شود (گرشام، 2006).

 

 دانش‌آموزی که مهارت‌های اجتماعی لازم را کسب کرده است، دانش‌آموزی است که می‌تواند به خوبی با محیطش سازش کند و یا این‌که می‌تواند از طریق برقرار کردن ارتباط با دیگران از موقعیت‌های تعارض‌آمیز کلامی و فیزیکی اجتناب کند. این گونه دانش‌آموزان، رفتارهایی از خود نشان می‌دهند که منجر به پیامدهای مثبت روانی-اجتماعی، نظیر پذیرش توسط همسالان و رابطه موثر با دیگران می‌شود. از سوی دیگر، کسانی که مهارت‌های اجتماعی لازم را کسب نکرده‌اند، اغلب به اختلال‌های رفتاری مبتلا می‌شوند، از طرف همسالان پذیرفته نمی‌شوند، در میان همسالان و بزرگسالان محبوب نیستند و با معلم و یا سایر افراد حرفه‌ای به‌خوبی کنار نمی‌آیند (تاجری، 1389). با توجه به این واقعیت ها؛ می توان به ضرورت آموزش مهارت های اجتماعی در نوجوانان و بهبود مولفه های روان شناختی آن ها پی برد. در واقع می توان دریافت که هرچقدر نوجوانان مهارت های اجتماعی را بهتر فراگیرند؛ روابط اجتماعی بهتری با دوستان، خانواده و کل اجتماع خواهند داشت و سازگاری اجتماعی مناسبی خواهند داشت.

 

 

 

2-3-5-  انواع الگوهای حاکمیت شرکتی.. 46

 

 

2-3-6-  ابعاد نظام حاکمیت شرکتی 48

 

 

2-3-7-  اهمیت نظام حاکمیت شرکتی.. 48

 

 

2-3-8-  دیدگاه های مختلف نظام حاکمیت شرکتی.. 51

 

 

2-3-9-  نظریه نمایندگی.. 57

 

 

2-3-10-  نظریه هزینه معاملات 59

 

 

2-3-11- نظریه ذی نفعان.. 62

 

 

2-3-12-  فرضیه همگرائی منافع 65

 

 

2-3-13-  فرضیه تثبیت جایگاه مدیران 66

 

 

2-3-14-  اهمیت حاکمیت شرکتی در اقتصادهای در حال گذار 67

 

 

2-3-15-  حاکمیت شرکتی در ایران و الزامات قانونی موجود  73

 

 

2-3-16-  مشکلات اجرائی آئین نامه اصول حاکمیت شرکتی در ایران.. 80

 

 

2-3-17- مقایسه نهادهای نظارتی در شرکت های ایرانی و خارجی 84

 

 

2-3-18- ساختار هیئت مدیره 86

 

 

2-3-19- نقش مدیران غیرموظف (غیراجرائی) در حاکمیت شرکتی 86

 

 

2-3-20-  تئوری ساختار مالکیت… 90

 

 

2-3-21- ماهیت ساختار مالکیت… 90

 

 

2-3-22-  انواع مالکیت… 95

 

 

2-3-23- ترکیب مالکیت و سهامداری مدیران.. 102

 

 

2-3-24- ترکیب مالکیت و سهامداران نهادی.. 106

 

 

2-3-25- تمرکز مالکیت و مالکیت دولتی و حاکمیت شرکتی.. 108

 

 

2-3-26- سهام شناور آزاد. 112

 

 

2-3-27- نقش مرجع حسابرسی در حاکمیت شرکتی.. 117

 

 

2-4-تعریف سود. 118

 

 

2-4-1-مفهوم سود در سطوح مختلف… 121

 

 

2-4-2-سود و نقش اطلاعاتی آن.. 124

 

 

2-4-3- سود به عنوان یک معیار سنجش کارآئی.. 126

 

 

2-4-4- مقایسه سود حسابداری با سود اقتصادی.. 128

 

 

2-4-5- تحلیل سودآوری یک شرکت… 130

 

 

2-4-6- سود هر سهم.. 136

 

 

2-4-7- کدام یک از سودها اهمیت دارند؟. 138

 

 

2-4-8- مشکل سودهای گزارش شده 138

 

 

2-4-9- شگفتی های سود. 141

 

 

2-4-10-  به دست آوردن تخمین های سود. 144

 

 

22-4-11- استفاده از تخمین های سود. 146

 

 

2-4-12-سود به عنوان وسیله ای برای پیش بینی.. 146

 

 

2-4-13- پیش بینی مالی.. 151

 

 

2-4-14- پیش بینی سود. 165

 

 

2-4-15- پیش بینی سود توسط مدیران و خطاهای این پیش بینی.. 166

 

 

2-5- شفافیت… 167

 

 

2-5-1- اهمیت شفافیت در بازارهای مالی.. 170

 

 

2-5-2- ابعاد شفافیت… 172

 

 

2-5-3- اندازه گیری شفافیت… 177

 

 

2-5-4- افشاء 179

 

 

2-5-5- شفافیت مالی شرکت ها 188

 

 

2-5-6- اندازه گیری امتیاز شفافیت اطلاعات مالی در ایران.. 189

 

 

2-5-7- مدل های رایج در رابطه با اندازه گیری شفافیت شرکت ها 190

 

 

2-5-8- شفافیت اطلاعات مالی و حاکمیت شرکتی.. 195

 

 

2-5-9- مدل مفهومی پژوهش…. 200

 

 

2-6- پیشینه پژوهش…. 201

 

 

2-6-1- مطالعات خارجی.. 201

 

 

2-6-2- مطالعات داخلی.. 219

 

 

2-7- خلاصه فصل.. 235

 

 

 

 

 

3-  فصل سوم (روش شناسی پژوهش)

 

 

3-1- مقدمه…………………………. 237

 

 

3-2- روش شناسی پژوهش… 238

 

 

3-3-  فرضیه های پژوهش….. 238

 

 

3-4-  قلمرو زمانی و مکانی پژوهش………………………………….. 240

 

 

3-5- نمونه گیری و حجم نمونه………………………………………………. 240

 

 

 

3-6- روش گردآوری داده ها. 240

 

 

3-7- روش تحلیل داده ها…… 241

 

 

3-8-  متغیرهای پژوهش و نحوه سنجش آنها…………………………… 241

 

 

3-8-1-  مکانیزم های حاکمیت شرکتی………………………………….. 242

 

 

3-8-2- خطای پیش بینی سود………………………………………………. 244

 

 

3-8-3- امتیاز شفافیت……….. 244

 

 

3-9- روش آزمون فرضیه های پژوهش………………………………….. 245

 

 

3-9-1- آزمون کولموگروف – اسمیرنوف (K-S) ……………….. 245

 

 

3-9-2-  آزمون همبستگی….. 246

 

 

3-9-3- ضریب همبستگی  … 246

 

 

3-9-4- رگرسیون خطی……… 247

 

 

3-9-5- آزمون دوربین-واتسون (D-W) ……………………………….. 248

 

 

3-9-6- رگرسیون چند متغیره………………………………………………. 249

 

 

3-10-  خلاصه فصل…………… 249

 

 

 

 

 

 

 

 

4- فصل چهارم (تجزیه و تحلیل داده های پژوهش)

 

 

4-1-  مقدمه………………………… 251

 

 

4-2- تجزیه و تحلیل توصیفی داده ها…………………………………… 252

 

 

4-3- آزمون نرمال بودن داده ها………………………………………………. 254

 

 

4-4- جدول همبستگی بین متغیرها……………………………………………………………………………………………255

 

 

4-5- تحلیل واریانس و نتایج آزمون فرضیات …………………….. 257

 

 

4-5-1- تحلیل آزمون فرضیه اول………………………………………………. 257

 

 

4-5-2- تحلیل آزمون فرضیه دوم………………………………………………. 259

 

 

4-5-3- تحلیل آزمون فرضیه سوم………………………………………………. 261

 

 

4-5-4- تحلیل آزمون فرضیه چهارم…………………………………….. 263

 

 

4-5-5- تحلیل آزمون فرضیه پنجم……………………………………… 265

 

 

4-5-6- تحلیل آزمون فرضیه ششم……………………………………… 267

 

 

4-5-7- تحلیل آزمون فرضیه هفتم………………………………………. 269

 

 

4-5-8- تحلیل آزمون فرضیه هشتم…………………………………….. 271

 

 

4-5-9- تحلیل آزمون فرضیه نهم………………………………………………. 273

 

 

4-5-10- تحلیل آزمون فرضیه دهم……………………………………….. 275

 

 

4-6- خلاصه نتایج آزمون فرضیه ها…………………………………………… 277

 

 

4-7- خلاصه فصل……………….. 278

 

 

 

 

 

5- فصل پنجم (نتیجه گیری و پیشنهادات پژوهش)

 

 

5-1- مقدمه………………………… 280

 

 

5-2- تحلیل و تفسیر نتایج آزمون فرضیه ها……………………………… 281

 

 

5-2-1- تحلیل و تفسیر نتایج آزمون فرضیه های فرعی اول و ششم …………………………………… 281

 

 

5-2-2- تحلیل و تفسیر نتایج آزمون فرضیه های فرعی دوم و هفتم…………………………………….. 283

 

 

5-2-3- تحلیل و تفسیر نتایج آزمون فرضیه های فرعی سوم و هشتم…………………………………… 284

 

 

5-2-4- تحلیل و تفسیر نتایج آزمون فرضیه های فرعی چهارم و نهم……………………………………….. 285

 

 

5-2-5- تحلیل و تفسیر نتایج آزمون فرضیه های فرعی پنجم و دهم………………………………………. 286

 

 

5-3- نتیجه گیری کلی پژوهش…………………………………………….. 288

 

 

5-4- پیشنهادهای حاصل از پژوهش………………………………… 290

 

 

5-5- پیشنهاد برای پژوهش های آتی……………………………………….. 291

 

 

5-6- محدودیت های انجام پژوهش………………………………… 292

 

 

5-7- محدودیت های تعمیم نتایج پژوهش ……………………  293

 

 

5-8- خلاصه فصل ………..  293

 

 

 

 

 

 

 

 

پیوست…………………………………. 294

 

 

منابع و مآخذ……………………….. 295

 

 

منابع فارسی………………………… 295

 

 

منابع انگلیسی……………………… 302

 

 

 

 

 

 

 

 

 

• مقدمه

 

 

وقوع انقلاب صنعتی و تداوم آن در اروپای قرن نوزدهم، ایجاد کارخانه‌های بزرگ و اجرای طرح­های عظیمی چون احداث شبکه‌های سراسری راه‌آهن را می‌طلبید که به سرمایه‌های پولی کلانی نیاز داشت. تأمین چنین سرمایه‌هایی از امکانات مالی یک یا چند سرمایه‌گذار و حتی دولت های آن زمان فراتر بود و از سویی یک یا چند سرمایه‌گذار نیز آمادگی قبول خطر تجاری چنین فعالیت‌های بزرگی را نداشتند. از این رو با بهره‌گیری از دو دستاورد بزرگ و مفید انقلاب صنعتی یعنی سازماندهی و همکاری، نخستین شرکت ‌های سهامی شکل گرفت که مسئولیت صاحبان سهام آنها محدود به مبلغ سرمایه‌گذاری شان بود. این قالب نوین (یعنی شرکت سهامی) راه‌حل مناسبی برای تأمین سرمایه‌های کلان و توزیع مخاطرات تجاری بود. رشد و توسعه شرکت های سهامی در گذر زمان به پیدایش و فزونی قشری از صاحبان سرمایه انجامید که در اداره شرکت ها مشارکت مستقیم نداشته و از طریق انتخاب هیئت مدیره، امور شرکت را هدایت و بر آن نظارت می‌کردند (شباهنگ، 1377).

 

 

با وقوع این رویداد بحث تفکیک مالکیت از مدیریت مطرح شد. به عبارتی مدیر، نماینده مالک بود و بر نحوه فعالیت دارایی های مالک نظارت می کرد و در نهایت به مالک درباره نحوه بهره برداری و اداره دارایی هایش گزارش می داد. از طرفی با بزرگ شدن شرکت ها مردم به سرمایه گذاری در این شرکت ها روی آوردند و به این ترتیب در مالکیت واحدهای بزرگ اقتصادی سهیم شدند. آنان سرمایه های اندک خود را در اختیار مدیران این واحدها قرار می دادند و در عوض سود دریافت می کردند. بنابراین مالکان ‏(سهامداران) به دنبال حداکثر کردن ثروت خود بودند.

 

 

حداکثر ساختن ثروت سهامداران، ایفای وظایف اخلاقی و مسئولیتهای اجتماعی می تواند از اهداف بسیار مهم شرکت ها به شمار آید. یکی از عواملی که تأثیر قابل ملاحظه ای در تحقق اهداف مزبور دارد اجرای مناسب اصول حاکمیت شرکتی می باشد. در حدود سیصد سال قبل که آدام اسمیت در کتاب ثروت ملل، بحث تفکیک گردانندگان (مدیران) شرکت ها را از مالکیت آنها مطرح کرد، همواره مکانیزم هایی برای برقراری تعادل میان منافع صاحبان موسسات (سرمایه گذاران) و مدیران پیشنهاد گردیده است.

 

 

 رشد و شکوفایی اقتصاد هرکشوری به مدیریت کارآمد، سرمایه گذاری و برنامه ریزی مناسب بستگی دارد، هدایت صحیح جریانات پولی و وجوه سرگردان به سمت و سوی صنایع تولیدی، رشد اقتصادی، افزایش تولید ناخالص ملی، ایجاد اشتغال، افزایش درآمد سرانه و نهایتاً رفاه عمومی را در پی خواهد داشت. امروزه با توجه به فضای رقابتی بازار های مالی، لزوم در اختیار داشتن اطلاعات کافی از بازارهای مالی امری بدیهی به نظر می رسد، به طوری که هزینه های ناشی از اطلاعات ناصحیح در بسیاری از موارد غیر قابل جبران خواهد بود.

 

 

 

 

 

 

• بیان مسئله پژوهش

 

 

 یکی از مهمترین تحولات جهان در قرن هجدهم میلادی، انقلاب صنعتی و تفکیک مالکیت از مدیریت بود و نتیجه این تحولات، ظهور شرکت های سهامی بزرگ و در کنار آن سهامداران، مدیران، اعتباردهندگان، کارکنان و سایر ذی نفعان می باشد که در پی آن بازار مالی سازمان یافته ای در اکثرکشورها به وجود آمد. از آنجا که امکان حضور همه سهامداران و ذی نفعان در شرکتها وجود ندارد، لذا مدیران به نمایندگی از طرف آنها اداره امور شرکتها را به دست گرفتند و مسئول پاسخگویی به ذی نفعان در مقابل منابع در دسترس شان شدند. از این رو تضاد منافع بین مدیران و سهامداران به وجود آمد.

 

 

از سویی دیگر، مبنای تصمیم‌گیری مشارکت‌ کنندگان در بازارهای اوراق بهادار اطلاعاتی است که توسط بورس‌ها، ناشران اوراق بهادار پذیرفته شده در بورس و واسطه‌های مالی فعال در این بازارها منتشر می‌شود. بهره‌گیری از اطلاعات منتشره یا افشاء شده و به عبارتی تصمیم‌گیری صحیح در بازار اوراق بهادار زمانی امکان‌پذیر است که اطلاعات مزبور به‌ موقع، مربوط، با اهمیت و نیز کامل و قابل فهم باشند. چنان‌چه اطلاعات افشاء شده از ویژگی‌های فوق یا بعضی از آن‌ها برخوردار نباشند، بدون تردید ساز و کار کشف قیمت در بازار به درستی عمل نخواهد کرد و قیمت‌گذاری اوراق به شیوه‌ای مطلوب انجام نخواهد شد. در نتیجه، واقعی بودن قیمت‌ها، پیش‌بینی منطقی روند آتی آن و به‌ طور کلی شفافیت و عادلانه بودن بازار مورد سؤال خواهد بود. در واقع هدف اصلی افشای اطلاعات، ایجاد شفافیت بیش‌تر در بازار اوراق بهادار است. افشای اطلاعات موجب بهبود ساز و کار  کشف قیمت و در نتیجه قیمت‌گذاری بهینه و افزایش امکان پیش‌بینی منطقی روند قیمت‌ها می‌شود. به‌ علاوه، انتشار صحیح و به ‌موقع اطلاعات بازار موجب ایجاد ذهنیت مثبت نسبت به برقراری عدالت در بازار و ثبات و انسجام بیش‌تر آن می‌شود. همچنین بهبود شفافیت بازار، به نوبه خود، موجب افزایش رقابت در بین فعالان بازار می‌شود و مناسبات موجود در میان اعضای بازار و سرمایه‌گذاران را تقویت و امر نظارت و اجرای قوانین را آسان می‌کند (مصطفایی، 1389).

 

 

اصول حاکمیت شرکتی یکی از مسائل مهمی است که رعایت آن می‌تواند موجب جلب اعتماد سرمایه گذاران و جذب آن‌ها به بازار سرمایه شود. با اینکه این مسئله در ایران هنوز در مرحله اقدامات اولیه به سر می‌برد، اما نهادهای ناظر کشورهای منطقه در این زمینه پیشرفت‌های زیادی داشته اند. الگوگیری از مقررات حاکمیت شرکتی از این کشورها و تلاش برای بومی سازی و بهبود آن‌ها می‌تواند در شکوفایی بیشتر بازار سرمایه ایران نقش مهمی داشته باشد.

 

 

سرمایه گذاری یکی از عوامل مهم توسعه در قرن حاضر است. سرمایه گذاری نیازمند برنامه ریزی است. بنابراین، امکان بهره برداری مناسب از فرصت های موجود را فراهم می آورد. برای افزایش اثربخشی برنامه ریزی باید توانایی پیش بینی صحیح و مستمر را بهبود بخشید. پیش بینی، عنصر کلیدی در تصمیم گیری های اقتصادی است. سرمایه گذاران، اعتباردهندگان، مدیریت و سایر اشخاص در تصمیم گیری های اقتصادی متکی به پیش بینی و انتظارات هستند. همچنین توجه به بودجه سالانه شرکت پیش بینی تولید، فروش و سود هر سهم آن و کنترل بودجه در گزارش های میان دوره ای و میزان تحقق پیش بینی ها، در تغییرات قیمت سهام تأثیر بسزایی دارد.

 

 

مطالعات پیشین نشان می دهند که پیش بینی های مدیریت، قیمت سهام، نقدینگی بازار سهام و پیش بینی تحلیل گران را تحت تأثیر قرار می دهد (براکمن و سیکون[1]، 2008، هرست و همکاران[2]، 2008، خالقی مقدم، 1377). این نتایج حاکی از آن است که سود پیش بینی شده توسط شرکت ها دارای محتوای اطلاعاتی و کارآیی بوده و از این جهت اهمیت پیش بینی سود حسابداری به دلیل نقش و تأثیر آن در تصمیم گیری های استفاده کنندگان بویژه سرمایه گذاران بارزتر می شود.

 

 

توسعه بازارهای مالی در دستیابی به رشد پرشتاب و مستمر اقتصادی نقش اساسی ایفا می‌کند. بازارهای مالی توسعه یافته‌ به معنی ثبات بلندمدت نظام مالی و اتکا و اعتماد مردم به اجزای تشکیل‌دهنده این نظام است. یکی از عوامل تأثیرگذار بر توسعه در این بازارها شفافیت است. اطلاعات شفاف را می توان به عنوان یکی از ابزارهای ایفای مسئولیت پاسخگویی مدیران دانست (نوبخت،1383).

 

 

 بنابراین یکی از الزامات رقابت سالم دسترسی همه مشارکت‌کنندگان بازار به اطلاعات شفاف است. تدوین و اجرای استانداردهای حسابداری، افزایش شفافیت سیاست‌های پولی و مالی دولت، تدوین قوانین و مقررات لازم توسط دستگاه‌های مربوط، شناسایی نقاط ضعف در اجرای درست قوانین و مقررات و افزایش کانال‌های اطلاع رسانی مناسب، می‌تواند اقداماتی موثر در افزایش شفافیت باشند.

 

 

تجویدی (1386)، به نقل از بوشمن و همکاران[3] (2003)، شفافیت شرکتی را در دسترس بودن گسترده اطلاعات مربوط و قابل اتکا در خصوص نتایج عملکرد دوره ای، وضعیت مالی، فرصت های سرمایه گذاری، نظام حاکمیت شرکتی، ارزش و ریسک شرکت های سهامی عام تعریف می نماید. وجود شفافیت از یک سو به سهامداران خرد اطمینان می دهد که همواره اطلاعات قابل اتکا  و به موقع در خصوص ارزش شرکت دریافت خواهند کرد و سهامداران عمده و مدیران در پی تضییع حقوق آنها نیستند و از سوی دیگر مدیران را به تلاش در جهت افزایش ارزش شرکت به جای پیگیری منافع کوتاه مدت شخصی ترغیب می کند و در نتیجه می تواند از میزان و شدت رسوائیهای مالی به میزان قابل توجهی بکاهد ( بولو، مهام و همکاران،1389).

 

 

از این رو می توان این پرسش را مطرح کرد که مکانیزم های حاکمیت شرکتی بر خطای پیش بینی سود[4] و امتیاز شفافیت[5] شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران چگونه تأثیر می گذارد؟

 

 

 

 

 

 

• مروری بر پایگاه نظری پژوهش

 

 

در حالت کلی پنج گرایش عمده در تحقیقات حسابداری مورد استفاده قرار می گیرد. رویکرد مدل تصمیم گیری، تحقیقات بازار سرمایه، تحقیقات رفتاری[6]، تئوری نمایندگی[7] و سایر تحقیقات (انتقادی[8]و هزینه تهیه اطلاعات)، از عمده ترین مبانی مورد استفاده در تحقیقات حسابداری هستند (شباهنگ، 1384). چند پایگاه نظری عمده و متفاوت برای تبیین حاکمیت شرکتی مطرح شده است. هر یک از آنها با واژه های متفاوت و از جنبه های گوناگون که ناشی از زمینه علمی خاص هر گروه است به موضوع حاکمیت شرکتی پرداخته اند. نظریه نمایندگی ناشی از زمینه مالی و اقتصادی؛ نظریه هزینه معاملات[9]، ناشی از اقتصاد و تئوری سازمانی و نظریه ذی نفعان[10]، ناشی از یک دیدگاه اجتماعی در مورد حاکمیت شرکتی می باشد (حساس یگانه، 1384). گرچه تفاوت های عمده ای بین چارچوب های نظری مختلف وجود دارد، اما دارای وجوه مشترک مشخصی هستند، لکن هر یک، موضوع را از دیدگاهی متفاوت در نظر می گیرند، در حالی که در اغلب تحقیقات انجام شده در حوزه حسابداری، مدیریت مالی و سایر رشته های مدیریتی بیشتر به ارتباط بین حسابداری، حسابرسی و کنترل های تجاری پرداخته شده، در طی سال های اخیر بیشتر تحقیقات انجام شده بر مفهوم حاکمیت شرکتی و تأمین منافع سهامداران و نیز افزایش این منافع، تأکید داشته است (حساس یگانه، 1387).

 

 

فاما و جنسن (1983)[11]، معتقدند که در اغلب آثار حسابداری و مدیریت مالی، حاکمیت شرکتی به عنوان “طیفی از ساز و کارهای کنترلی که از منافع سهامداران واحد تجاری حفاظت کرده و منجر به افزایش ثروت آنها می گردد”، تعریف می شود.

 

 

بررسی های کوهن (2000)[12] ، نشان داد که تحقیقات انجام شده قبلی در حوزه حسابداری، مدیریت مالی و سایر رشته های مدیریتی از سه دیدگاه به موضوع حاکمیت شرکتی توجه کرده اند. دیدگاه اول، نظریه نمایندگی است که همواره یکی از حوزه های پویا در تحقیقات حسابداری بوده و بخش عمده ای از تحقیقات حسابداری و مدیریت را به خود اختصاص می دهد. فرض اساسی این نظریه این است که مدیران بر اساس منافع شخصی خود عمل می کنند و منافع سهامداران را رعایت نمی کنند.

 

 

دیدگاه دوم، دیدگاه وابستگی منافع[13] است که غالباً در بین ادبیات رشته های مدیریتی مشاهده شده است. در این دیدگاه، مدیریت سعی دارد تا از طریق ارتباطات خود با اعضای هیئت مدیره به منابع اطلاعاتی محرمانه و سایر منابع دسترسی داشته باشد. بر اساس این دیدگاه، وظیفه هیئت مدیره همکاری و مساعدت با مدیریت جهت تعیین سیاست ها و راهبردهای واحد تجاری می باشد. از این رو، در این دیدگاه انتظار می رود که اعضای هیئت مدیره از ویژگی هایی چون تخصص و تجربه تجاری، دانش و توانایی دستیابی و فراهم آوردن منابع برون سازمانی برخوردار باشند (حساس یگانه، 1387). دیدگاه دیگری که در حوزه حاکمیت شرکتی مورد توجه قرار گرفته است، تحت عنوان تسلّط مدیریت[14] معرفی می شود. این دیدگاه توسط گالبریت[15] (1967) ، ولفسون[16] (1984) و کوسنیک[17] (1987) مطرح گردید.

 

 

برخلاف نظریه نمایندگی و دیدگاه وابستگی منافع، در این دیدگاه اجرای فرآیند حاکمیت شرکتی بدون تحمل ضرر و زیان امکان پذیر نمی باشد. ساز و کار های حاکمیت شرکتی قادر به نظارت بر مدیریت در این دیدگاه، اصطلاحی نمادین تلقی می گردد. در این دیدگاه مدیریت ارشد سازمان از دوستان و همکاران نزدیک خود جهت تشکیل اعضای هیئت مدیره استفاده می نماید. همچنین، اعضای هیئت مدیره پیگیر تصویب فعالیت های مدیریت، نظارت بر چگونگی تحقق مقررات و رعایت الزامات قانونی و نیز افزایش پاداش مدیریت واحد تجاری می باشند. با توجه به مباحث فوق، مشاهده می گردد که اگر چه در تمامی این دیدگاه ها پیش فرض اولیه، کسب منافع سهامداران می باشد، ولی فقط به اعضای هیئت مدیره و تیم مدیریت واحد تجاری توجه شده و سهامداران و سایر ذی نفعان، در هیچکدام از دیدگاه های یاد شده مورد توجه قرار نمی گیرد (حساس یگانه، 1387).

 

 

 

• اهمیت و ضرورت انجام پژوهش

 

 

حاکمیت شرکتی روابط بین ذی‌نفعان متعدد و هدف‌هایی را که بر اساس آن‌ها شرکت اداره می‌شود، در بر می‌گیرد. ذی‌نفعان اصلی، مدیر عامل، سهام‌داران و هیئت مدیره هستند. سایر ذی‌نفعان عبارتند از: کارمندان، عرضه‌کنندگان کالا، مشتریان، بانک‌ها و سایر وام‌ دهندگان، قانون‌گذاران، محیط و به طور کلی جامعه.

 

 

سود تقسیم شده یکی از اجزای مهم بازده سرمایه گذاری است و از آنجایی که سود پیش بینی شده یکی از عناصر مهم در محاسبه بازده مورد انتظار سرمایه گذاری ها است؛ بنابراین دقت در پیش بینی سود و شناخت عوامل مؤثر بر انحراف آن از اهمیت به سزایی برخوردار است. شاید بتوان مهمترین عامل تأثیر گذار بر قیمت سهام را در پیش بینی سود هر سهم جستجو کرد. مهمترین منبع اطلاعاتی سرمایه گذاران، اعتباردهندگان و سایر استفاده کنندگان از اطلاعات شرکت ها پیش بینی های سود ارائه شده توسط آنها در فواصل زمانی معین است (ثقفی و تالانه،1385).

 

 

پیش بینی سود مدیریت، نوعی افشای اجباری است که اطلاعاتی درباره سود مورد انتظار هر شرکت خاص ارائه می کند و جنبه ای کلیدی از افشاء به شمار می رود ( هرست، 2008 ). اساساً افشای اختیاری و اجباری دو مجرای ارتباطی مهم مدیران برای انتقال اطلاعات به سهامداران بیرونی است. هرچند ادبیات قابل توجهی نشان می دهد که این دو نوع افشاء، اطلاعات ارزشمند و مربوطی دارد و بر قیمت اوراق بهادار بطور معنادار تأثیر می گذارد با این حال این افشاها می تواند خطاهایی نیز داشته باشد. بررسی این موضوع می تواند موجب درک بهتر ارزش افشای اطلاعات شود و برای سرمایه گذاران و مراجع تدوین استاندارد نیز قابل استفاده باشد.

 

 

امروزه تقاضا برای شفافیت فعالیت نهادها و بازارها به شدت افزایش یافته است. بسیاری از استدلال‌هایی که درباره ایجاد یک نظام مالی جدید جهانی مطرح می‌شود، بیش از هر چیز بر درخواست افزایش شفافیت متمرکز است.

 

 

درخواست‌های فزاینده برای شفافیت در مباحث اقتصادی، مالی و تجاری، بیانگر گرایش جهانی به سمت شفافیت بیش‌تر در زمینه‌های حساس است. پژوهشگران، سیاست‌گذاران و مجریان امور، همگان را به شفافیت در مقولات مختلفی از قبیل بانکداری، معیارهای حسابداری و حسابرسی، رویّه ‌های بودجه ملی، کنترل مواد مخدر، محیط زیست، فعالیت‌های مبارزه با فساد، کمک‌های توسعه‌ای چند جانبه و قوانین کار و زیست محیطی در بخش خصوصی فرا می‌خوانند.

 

 

هر قدر تبادل اطلاعات در جوامع بیشتر باشد، امکان اتخاذ تصمیمات آگاهانه و پاسخگویی بخش خصوصی و دولتی در مورد چگونگی تحصیل و مصرف منابع بیشتر می‌شود و امکان رشد فساد کاهش می‌یابد (ویش واناث و کافمن[18]، 1999).

 

 

هدف از درخواست شفافیت اجازه دادن به افراد، بازارها یا دولت‌ها است تا سایرین را در قبال سیاست‌ها و عملکردهایشان پاسخ‌گو نگه دارند. بنابراین شفافیت را می‌توان به منزله اطلاعاتی دانست که توسط نهادها منتشر می‌شوند و مربوط به ارزیابی این نهادها هستند (حیدری، 1383).

 

 

شایان توجه است که در هر دو تعریف خرد و کلان، مفهوم شفافیت نقش اصلی را ایفا می‌کند. در بعد کلان، شفافیت در سطح شرکت میان عرضه‌کنندگان سرمایه سبب ایجاد اعتماد می‌شود. در بعد خرد، شفافیت، موجب ایجاد اعتماد کلی در اقتصاد کلان می‌شود. در هردو حالت، شفافیت منجر به اختصاص کارآتر سرمایه خواهد شد (قدس، 1387).

 

 

 واضح است که بازارهای فعال در یک اقتصاد از یکدیگر تاثیر می‌پذیرند. از این رو فقدان شفافیت در یک بازار از کارآیی بازارهای دیگر می‌کاهد. به منظور دستیابی به توسعه اقتصادی باید شفافیت در تمام بازارها پیگیری و ساز و کارهای مناسب با آن بازار برای دستیابی به شفافیت برقرار شود. تدوین و اجرایی کردن استانداردهای حسابداری، افزایش شفافیت سیاست‌های پولی و مالی دولت، تدوین قوانین و مقررات لازم توسط دستگاه‌های مربوط، شناسایی نقاط ضعف در اجرای درست قوانین و مقررات و افزایش کانال‌های اطلاع رسانی مناسب می‌تواند اقداماتی موثر در افزایش شفافیت باشد.

 

 

 

• اهداف پژوهش

 

 

1) اهداف علمی

 

 

هر پژوهشی برای دستیابی به اهدافی خاص صورت می گیرد، این هدف خود را در قالب مسئله پژوهش نمودار می سازد و از طریق آن آشکار می شود.

 

 

الف) اهداف اصلی :

 

 

 

1. تعیین تأثیر حاکمیت شرکتی بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر حاکمیت شرکتی بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

ب) اهداف فرعی :

 

 

 

1. تعیین تأثیر ساختار هیئت مدیره بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر ساختار مالکیت بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر میزان نفوذ و مالکیت دولت بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر درصد سهام شناور آزاد بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر مرجع حسابرسی بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر ساختار هیئت مدیره بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر ساختار مالکیت بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر میزان نفوذ و مالکیت دولت بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر درصد سهام شناور آزاد بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

1. تعیین تأثیر مرجع حسابرسی بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

2) اهداف کاربردی

 

 

1- سیاست گذاران حوزه بورس اوراق بهادار، برای طرح و بررسی مکانیزم های حاکمیت شرکتی و ارزیابی کیفیت راهبری و ارتباط آن با شفافیت اطلاعات مالی و کاهش خطای پیش بینی سود مدیریت می توانند از یافته های این پژوهش بهره مند شوند.

 

 

2-سرمایه گذاران بالقوه و بالفعل و تحلیل گران، با ارزیابی مکانیزم های حاکمیت شرکتی و چگونگی ارتباط موجود میان این مکانیزم ها با شفافیت اطلاعات مالی و تحلیل دقت پیش بینی سود می توانند در انتخاب سبد سرمایه گذاری خود بر یافته ها و نتایج این پژوهش اتکا نمایند.

 

 

3-دانشگاه ها و سایر مراکز علمی و پژوهشی با مشخص شدن نتایج این پژوهش می توانند با استفاده از آن به تحقیقات تخصصی تر اقدام نموده و در انجام پژوهش های بعدی در این زمینه و تدوین نظرات علمی به آن اتکا کنند.

 

 

 

 

 

 

• فرضیه های پژوهش

 

 

محقق فرضیه های پژوهش را در دو گروه اصلی و فرعی دسته بندی کرده است :

 

 

الف)فرضیه های اصلی :

 

 

1- مکانیزم های حاکمیت شرکتی بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارند.

 

 

2-مکانیزم های حاکمیت شرکتی بر امتیاز شفافیت در شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارند.

 

 

ب)فرضیه های فرعی :

 

 

1- ساختار هیئت مدیره بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

 2- ساختار مالکیت شرکت بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

3- میزان نفوذ و مالکیت دولت بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

4- درصد سهام شناور آزاد بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

5- مرجع حسابرسی بر خطای پیش بینی سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

6- ساختار هیئت مدیره بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

7- ساختار مالکیت شرکت بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

8- میزان نفوذ و مالکیت دولت بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

9- درصد سهام شناور آزاد بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

10- مرجع حسابرسی بر امتیاز شفافیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تاثیر دارد.

 

 

 

 

 

 

• روش پژوهش

 

 

این پژوهش از لحاظ هدف از نوع کاربردی است، از لحاظ روش استنتاج توصیفی – تحلیلی می باشد و از لحاظ طرح پژوهش، از نوع همبستگی- ز نوع علّی پس رویدادی است.

 

 

جهت تجزیه و تحلیل رابطه بین متغیرها در فرضیه ها از رگرسیون چندگانه با مدل چند متغیره پایه و برای معنا داری همبستگی میان متغیرها از آزمون های همبستگی استفاده می شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

• جامعه و نمونه آماری

 

 

قلمرو موضوعی پژوهش در زمره تحقیقات بازار سرمایه است.

 

 

چون در زمان شروع پژوهش اطلاعات مالی شرکت های مورد بررسی تا سال 1391 در بورس اوراق بهادار تهران موجود بود، بنابراین سالهای 1387 تا 1391 به عنوان قلمرو زمانی این تحقیق انتخاب گردید.

 

 

جامعه آماری این پژوهش، شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران در صنایع و گروه های مختلف می باشد.

 

 

یکی از مهم ترین مباحث روش شناسی هر پژوهش علمی، انتخاب حجم نمونه و روش نمونه گیری است. یک نمونه ایده آل آنقدر بزرگ است که می تواند معرف دقیق جامعه ای باشد که محقق می خواهد نتیجه پژوهش را به آن تعمیم دهد و آنقدر کوچک است که از نظر دستیابی به آزمودنی ها مقرون به صرفه است (شریفی، 1374).

 

 

برای انتخاب نمونه در این پژوهش از روش حذف سیستماتیک استفاده شده که با اعمال معیارهای زیر 92 شرکت در نمونه آماری قرار گرفته است :

 

 

 

• شرکت هایی که قبل از سال 1387، در بورس اوراق بهادار تهران پذیرفته شده باشند. دلیل این امر آن است که تعداد نمونه بررسی در سال های مورد بررسی، برابر باشد.

 

 

• شرکت هایی که اطلاعات 3، 6، 9 و 12 ماهه خود را ارائه کنند.

 

 

• به منظور قابلیت مقایسه داشتن اقلام، دوره مالی آن شرکت ها، منتهی به 29 اسفند ماه باشد و همچنین سال مالی آنها در طول دوره پژوهش تغییر نکرده باشد.

 

 

• بانک ها، شرکت های سرمایه گذاری و واسطه گری مالی نباشند.

 

 

• شرکت هایی که طی دوره زمانی پژوهش در طول یک سال شمسی، یک بار و یا کمتر معامله شده اند، از جامعه آماری حذف می شوند، زیرا وجود این شرکت ها ممکن است نتایج پژوهش را نادرست کند.

 

 

• دسترسی لازم به اطلاعات آن ها وجود داشته باشد، به گونه ای که بتوان مکانیزم های حاکمیت شرکتی و خطای پیش بینی سود و امتیاز شفافیت را استخراج نمود.

 

 

 

 

 

 

• روش و ابزار گردآوری داده ها

 

 

داده های مورد نیاز از متن صورتهای مالی اساسی، اطلاعیه های مجامع شرکت ها و گزارش های ماهانه و سالانه بورس اوراق بهادار تهران خواهند شد.

 

 

پس از جمع آوری داده ها به روش فوق، متغیرهای پژوهش با استفاده از نرم افزار صفحه گسترده(EXCEL) محاسبه خواهند گردید. در حقیقت برای گردآوری داده ها از منبع ثانویه یعنی اسناد سازمانی منتشر شده در CD شرکت اطلاع رسانی بورس و نرم افزار ره آورد نوین استفاده خواهد شد.

 

 

 

2-1 مقدمه 14

 

2-2 چارچوب نظری مدیریت سود. 15

 

2-2-1 مدیریت سود. 15

 

2-2-2 ابزارهای مدیریت سود. 18

 

2-2-2-1 نحوه برخورد مدیریت با حسابداری معاملات.. 18

 

2-2-2-2 انتخاب و تغییر اصول حسابداری.. 18

 

2-2-2-3 مدیریت اقلام تعهدی.. 18

 

2-2-2-4 قیمت های انتقالی. 19

 

2-2-2-5 تصمیمات اقتصادی واقعی. 19

 

2-2-3 انگیزه های مدیریت سود. 20

 

2-2-3-1 انگیزه های قراردادی.. 20

 

2-2-3-1-1 قرارداد های بدهی. 20

 

2-2-3-1-2 قراردادهای جبران خدمات.. 21

 

2-2-3-1-3 امنیت شغلی و هموار سازی سود: 21

 

2-2-3-1-4 مذاکرات اتحادیه ها 21

 

2-2-3-2 انگیزه های بازار. 21

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

2-2-3-2-1 عرضه اولیه سهام. 21

 

2-2-3-2- 2 خرید سهام توسط مدیریت.. 22

 

2-2-3-2-3 رشد و پیش بینی سود. 22

 

2-2-3-2-4 هزینه های شست و شوی بزرگ… 22

 

2-2-3-3  انگیزه های قانونی. 23

 

2-2-3-3-1  وارسی سیاسی. 23

 

2-2-3-3-2 بازجویی ضد تراست.. 23

 

2-2-3-3-3 تخفیف واردات.. 23

 

2-2-3-3-4 مقررات بانکی. 24

 

2-2-4 الگو های مدیریت سود. 24

 

2-2-4-1 آب ازسر گذشتن(استقبال از زیان) 24

 

2-2-4-2 به حداقل رساندن سود. 24

 

2-2-4-3 به حداکثر رساندن سود. 25

 

2-2-4-4 هموارسازی سود. 25

 

2-2-5 علت تداوم یافتن مدیریت بر سود. 26

 

2-2-5-1 جنبه خوب مدیریت بر سود. 26

 

2-2-5-2 جنبه بد مدیریت بر سود. 27

 

2-2-6 مدیریت سود خوب در برابر مدیریت سود بد. 27

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

2-2-7 نظریه ها و رویکرد ها 29

 

2-2-7-1 گزارشگری مالی. 29

 

2-2-7-2 کیفیت سود. 30

 

2-2-7-2-1 کیفیت اقلام تعهدی.. 30

 

2-2-7-2-2 پایداری.. 31

 

2-2-7-2-3 پیش بینی پذیری.. 31

 

2-2-7-2-4 هموار بودن. 31

 

2-2-7-3 ارتباط کیفیت سود و مدیریت سود. 31

 

2-2-7-4 مبانی نظری مدیریت سود. 32

 

2-2-7-5 اندازه گیری مدیریت سود. 35

 

2-2-7-5-1 روش جمع اقلام تعهدی اختیاری.. 35

 

2-2-7-5-2 روش جمع اقلام تعهدی.. 35

 

2-2-7-6 عدم تقارن اطلاعاتی و مدیریت سود. 36

 

2-3 چاچوب نظری هزینه سرمایه 37

 

2-3-1 هزینه سرمایه 37

 

2-3-2 دسته بندی هزینه سرمایه 38

 

2-3-2-1 هزینه سرمایه واقعی. 38

 

2-3-2-2 هزینه ضمنی سرمایه 39

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

2-3-3 مفهوم و محاسبه هزینه سرمایه 40

 

2-3-3-1 هزینه بدهیها 42

 

2-3-3-2 هزینه سهام ممتاز. 43

 

2-3-3-3 هزینه سهام عادی و سود انباشته 44

 

2-3-3-3-1)مدل بدون رشد. 45

 

 

2-3-3-3-2)مدل رشد گوردون. 46

 

2-3-3-3-3 مدل صرف ریسک… 48

 

2-3-3-3-4 مدل قیمت گذاری دارایی های سرمایه ای یا GAPM… 48

 

2-3-4 اندازه گیری ریسک… 51

 

2-3-5 ضرایب مورد نظر(هدف) 52

 

2-3-6 ضرایب نهایی. 52

 

2-3-7 میانگین موزون هزینه سرمایه 53

 

2-3-8 چه عواملی بر میانگین موزون هزینه سرمایه اثر می گذارد؟. 56

 

2-3-9 عوامل تاثیرگذار بر هزینه سرمایه توسط شرکت.. 56

 

2-3-9-1 سیاست ساختار سرمایه 57

 

2-3-9-2 سیاست تقسیم سود. 57

 

2-3-9-3 سیاست سرمایه گذاری.. 57

 

2-3-10 اهرم. 58

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

2-3-10-1 اهرم عملیاتی. 58

 

2-3-10-2 اهرم مالی. 59

 

2-3-10-3 اهرم مرکب.. 60

 

2-3-10-4 مزایای تجزیه و تحلیل اهرم  چیست ؟. 60

 

2-3-11 ریسک… 60

 

2-3-11-1 ریسک مربوط به شرکت.. 61

 

2-3-11-2 ریسک مربوط به شرایط اقتصادی.. 61

 

2-3-12 هزینه سرمایه و بازده شرکت.. 61

 

2-3-13 روشهای ارزشیابی سهام. 63

 

2-3-13-1 روشهای ارزشیابی سهام بر اساس داراییهای شرکت.. 63

 

2-3-13-1-1 ارزش اسمی سهام. 63

 

2-3-13-1-2 ارزش دفتری.. 63

 

2-3-13-1-3 ارزش سهام بر مبنای خالص ارزش داراییها 64

 

2-3-13-1-4 ارزش  تصفیه سهام. 64

 

2-3-13-1-5 ارزش جایگزینی. 64

 

2-3-13-2 ارزیابی سهام بر مبنای ارزش فعلی. 65

 

2-3-13-2-1 مدل نرخ رشد ثابت.. 65

 

2-3-13-2-2 مدل دو مرحله ای سود سهام عادی.. 66

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

2-3-13-2-3 مدل درآمدهای حاصله 67

 

2-3-14 نسبتهای مالی. 68

 

2-3-14-1 نسبت نقدینگی. 69

 

2-3-14-1-1 نسبت سودهرسهم(EPS) 69

 

2-3-14-1-2 نسبت قیمت به سود هر سهم ( P/E) 70

 

2-3-14-1-3 سود تقسیمی هر سهم (DPS) 72

 

2-3-14-1-4 درصد سود تقسیمی. 72

 

2-3-16 پیشینه پژوهش… 74

 

2-3-16-1  تحقیقات انجام شده خارج از ایران. 74

 

2-3-16-2 تحقیقات انجام شده در داخل ایران. 76

 

فصل سوم : روش شناسی  تحقیق

 

3-1 مقدمه 78

 

3-2 روش پژوهش… 79

 

3-3 فرضیه های تحقیق. 79

 

3-4 جامعه آماری.. 80

 

3-5 نمونه آماری و روش نمونه گیری.. 81

 

3-6 روش گردآوری داده ها 82

 

3-6-1روش کتابخانه ای.. 82

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

3-6-2 روش اسنادی.. 82

 

3-7 روش ها و ابزار تحلیل داده ها 83

 

3-7-1 آزمون کولموگروف- اسمیرنف(ناپارامتری) 83

 

3-7-2 ضریب همبستگی. 83

 

3-7-3 آزمون معنی دار بودن r2 84

 

3-7-3-1 آزمون t 85

 

3-7-3-2 ضریب همبستگی جزئی. 86

 

3-8 علامات اختصاری متغیرهای پژوهش در جدول زیر ارائه شده است: 86

 

3-9 تعریف عملیاتی متغییر های پژوهش… 87

 

3-9-1 متغیر وابسته 87

 

3-9-1-1 هزینه سرمایه سهام عادی.. 87

 

3-9-2 متغیرهای مستقل. 88

 

3-9-2-1 نحوه محاسبه مدیریت سود مصنوعی. 88

 

3-9-2-2 مدیریت سود واقعی. 89

 

3-9-3 متغیرهای کنترلی. 92

 

فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها

 

4-1   مقدمه 94

 

4-2  یافته های توصیفی. 96

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

4-3  یافته های استنباطی. 97

 

4-3-1  آزمون کولموگروف –  اسمیرنوف(K – S) 98

 

4-3-2  آزمون همبستگی. 98

 

4-3-3   آزمون فرضیه فرعی اول پژوهش… 102

 

4-3-3   آزمون نرمال بودن توزیع خطاها برای فرضیه فرعی اول پژوهش… 102

 

4-3-3-2   آزمون استقلال خطاها برای فرضیه فرعی اول پژوهش… 103

 

4-3-3-3   آزمون رگرسیون خطی فرضیه فرعی اول پژوهش… 103

 

4 – 3 – 4 آزمون فرضیه فرعی دوم پژوهش… 105

 

4-3-4-1آزمون نرمال بودن توزیع خطاها برای فرضیه فرعی دوم پژوهش… 105

 

4-3-4-2 آزمون استقلال خطاها برای فرضیه فرعی دوم پژوهش… 106

 

4-3-4-2 آزمون رگرسیون خطی فرضیه فرعی دوم پژوهش… 107

 

4-3-5 آزمون فرضیه فرعی سوم پژوهش… 109

 

4-3-5-1 آزمون نرمال بودن توزیع خطاها برای فرضیه فرعی سوم پژوهش… 109

 

4-3-5-2   آزمون استقلال خطاها برای فرضیه فرعی سوم پژوهش… 110

 

4-3-6   آزمون فرضیه فرعی چهارم پژوهش… 113

 

4-3-6-1  آزمون نرمال بودن توزیع خطاها برای فرضیه فرعی چهارم پژوهش… 113

 

4-3-6-2   آزمون استقلال خطاها برای فرضیه فرعی چهارم پژوهش… 114

 

4-3-6-3   آزمون رگرسیون خطی فرضیه فرعی چهارم پژوهش… 115

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

4 – 4 خلاصه نتایج آزمون فرضیه های پژوهش… 117

 

4-5  خلاصه فصل. 118

 

فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادهای تحقیق

 

5–1 مقدمه 120

 

5–2 تفاسیر نتایج حاصل از آزمون فرضیه های پژوهش… 121

 

5–2–1  تفسیر نتایج حاصل از آزمون فرضیه اصلی اول پژوهش… 121

 

5–2–2  تفسیر نتایج حاصل از آزمون فرضیه اصلی دوم پژوهش… 124

 

5–3  محدودیتهای پژوهش… 125

 

5–4  پیشنهادهای پژوهش… 127

 

5–4–1  پیشنهاد مبتنی بر نتایج پژوهش… 127

 

5–4–2  پیشنهاد برای پژوهش های آتی. 127

 

فهرست منابع و مآخذ

 

الف) منابع فارسی. 129

 

ب) منابع انگلیسی. 131

 

پیوست ها

 

پیوست الف) اسامی شرکتهای مورد مطالعه در پژوهش… 133

 

پیوست ب) خروجی SPSS. 135

 

 

 

فهرست جداول 

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

جدول) 3-1(: علامات اختصاری متغیرهای پژوهش… 86

 

جدول(1-4): علامات اختصاری متغیرهای پژوهش… 95

 

جدول(2 – 4 ):  شاخصهای آماری متغیرها 96

 

جدول(3-4): نتایج آزمون کولموگروف –  اسمیرنوف متغیرهای پژوهش… 98

 

جدول(4 – 4): نتایج آزمون همبستگی متغیرهای مستقل و وابسته. 99

 

جدول(5 – 4): نتایج آزمون همبستگی متغیرهای کنترل و وابسته. 100

 

جدول(6 – 4): آزمون نرمال بودن توزیع خطاها برای فرضیه فرعی اول پژوهش… 102

 

جدول(7 – 4): خلاصه مدل رگرسیون فرضیه فرعی اول پژوهش… 104

 

جدول(8 – 4): تحلیل واریانس رگرسیون فرضیه فرعی اول پژوهش(ANOVA) 104

 

نگاره(9 – 4): جدول ضرایب رگرسیون فرضیه فرعی اول پژوهش… 104

 

جدول(10 – 4): آزمون نرمال بودن توزیع خطاها برای فرضیه فرعی دوم پژوهش… 106

 

جدول(12 – 4): خلاصه مدل رگرسیون فرضیه فرعی دوم پژوهش… 107

 

جدول(13 – 4): تحلیل واریانس رگرسیون فرضیه فرعی دوم پژوهش(ANOVA) 108

 

نگاره(14 – 4): جدول ضرایب رگرسیون فرضیه فرعی دوم پژوهش… 108

 

جدول(15 – 4): آزمون نرمال بودن توزیع خطاها برای فرضیه فرعی سوم پژوهش… 110

 

جدول(17 – 4): خلاصه مدل رگرسیون فرضیه فرعی سوم پژوهش… 111

 

جدول(18 – 4): تحلیل واریانس رگرسیون فرضیه فرعی سوم پژوهش(ANOVA) 112

 

نگاره(19 – 4): جدول ضرایب رگرسیون فرضیه فرعی سوم پژوهش… 112

 

جدول(20 – 4): آزمون نرمال بودن توزیع خطاها برای فرضیه فرعی چهارم پژوهش… 114

 

عنوان                                                                                                                                                صفحه

 

جدول(22 – 4): خلاصه مدل رگرسیون فرضیه فرعی چهارم پژوهش… 115

 

جدول(23 – 4): تحلیل واریانس رگرسیون فرضیه فرعی چهارم پژوهش(ANOVA) 116

 

نگاره(24 – 4): جدول ضرایب رگرسیون فرضیه فرعی چهارم پژوهش… 116

 

جدول(25 – 4): خلاصه نتایج آزمون فرضیه ها 117

 

جدول(1): اسامی شرکتهای مورد مطالعه در پژوهش… 133

 

 

 

1-1 مقدمه

 

درسالهای اخیر در حوزه تحقیقات حسابداری، موضوع مدیریت سود مورد توجه محققان قرارگرفته است. مدیریت سود عبارت از مداخله هدفمند در فرایندگزارشگری مالی با توجه به محدودیتهای اصول پذیرفته شده حسابداری برای به دست آورد سطح موردا نتظار سود است. با توجه به مقاصد مدیریت، مدیریت سود میتواند به صورت افزایش، کاهش یا هموارکردن سود گزارش شده باشد. دلایل احتمالی زیادی برای مدیریت سود وجود دارد. برای مثال، اگر شرکتی سود با ثباتی گزارش کند، سهامداران احساس اطمینان بیشتری خواهندکرد، مدیریت سود تاثیر مطلوبی بر ارزش سهام و هزینه سرمایه دارد، یا سهامداران اطلاعات بیشتری از اعلام سود به دست خواهند آورد. بنابراین، با توجه به اهمیت سود و محتوای اطلاعاتی بالایی که سود دارد مدیران همواره در تلاشند که  در راستای اهداف خاصی که دنبال می کنند، مبلغ سود گزارش  شده را دستکاری نمایند.

 

تاکنون اثر مدیریت سود بر روی متغییرهای گوناگونی بررسی شده است که در این پژوهش اثر مدیریت سود واقعی و مدیریت سود مصنوعی بر هزینه سرمایه سهام عادی بررسی می شود.

 

1-2 بیان مسئله

 

با رشد امورتجاری و بازرگانی در دنیای امروز و تخصصی شدن اداره شرکت ها، مدیریت از مالکیت جدا شده و اداره ی شرکتها، چه به صورت تجارت داخلی و چه به صورت تجارت بین المللی به مدیران حرفه ای و آگاه به مسائل پیچیده اقتصادی و مالی سپرده شد. مالکان، ثروت خود را در اختیار مدیران قرار دادند و به منظور تصمیم گیری در مواردی همچون حفظ یا فروش سرمایه گذاریها و ارزیابی وظیفه مباشرت مدیران به منظور انتخاب مجدد یا جایگزینی آنان، خواهان حسابدهی مدیریت از طریق ارائه اطلاعات و پاسخگوئی در قبال عملکرد خود می باشند. (پور حیدری و همتی، 1383). در این مسیر، اطلاعات حسابداری بخش عظیمی از نیازهای اطلاعاتی تصمیم گیرندگان را تأمین می سازد. بیشتر اطلاعات حسابداری در صورت های مالی اساسی منعکس می شود و اکثر قریب به اتفاق نیاز اطلاعاتی تصمیم گیرندگان از جمله صاحبان سرمایه، سرمایه گذاران بالقوه، اعتباردهندگان، تحلیل گران مالی و سایر استفاده کنندگان با استفاده ازصورتهای مالی تحقق می پذیرد. یکی از صورت های مالی اساسی که بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد، گزارش سود و زیان می باشد. این گزارش منعکس کننده ی عملکرد واحد تجاری در یک دوره مالی است. مدیران واحدهای تجاری به دلایل مختلف می کوشند تا از طریق کاربرد روشهای گوناگون حسابداری، سود دوره مالی را در راستای تأمین سیاست ها و اهداف خود، تغییر دهند.

 

نظریه ها و شواهد نشان می دهد که نگرانی مدیران درباره عملکرد فعلی خود، سبب می شود که در دستکاری سودهای دوره جاری انگیزه داشته باشند (پائولز و همکاران[1] ، 2004؛ رودریگز پرز و وان همن[2] ، 2009). این نزدیک بینی مدیریت از آنجا ناشی می شود که سرمایه گذاران خارجی و تحلیل گران معمولاً زمانی که انتظارات خود را درباره سودهای آتی شکل می دهد به سودهای دوره جاری متکی می شوند و انواع مختلفی از تعهدات قراردادی ( مانند قرارداد طرح پاداش و قراردادهای بدهی) در بسیاری از موارد به سودهای دوره جاری مرتبط می باشد. تاجاییکه مدیران با تقویت عملکرد فعلی مانند قیمت سهام انگیزه دارند تا سودهای دوره جاری را از طریق استقراض سودهای آتی برای استفاده در دوره جاری، بیشتر نشان دهند (کیم و سوهن ، 2013). سودهای دوره جاری می تواند به دو طریق مدیریت شوند: ابتدا، مدیران می توانند سودهای گزارش شده را از طریق انتخاب اقلام تعهدی اختیاری تحت اصول کلی پذیرفته شده حسابداری دستکاری کنند. دستکاری اقلام تعهدی اختیاری معمولاً در پایان سال مالی زمانی که فعالیت های عملیاتی واقعی کامل می شود، رخ می دهد. در حالی که مدیریت سود واقعی بطور مستقیم بر میزان اقلام تعهدی اختیاری تاثیر دارد آن بطور مستقیم جریانهای نقدی را تحت تاثیر قرار نمی دهد. دوم، مدیران می توانند سودهای گزارش شده را از طریق تحریف فعالیت های واقعی، دستکاری کنند. بطور ویژه، آنها می توانند زمانبندی و مقیاس فعالیت های واقعی همچون تولید، فروش، سرمایه گذاری و فعالیت های تامین مالی را در طول دوره حسابداری برای دستیابی به اهداف خود، تغییر دهند. برای مثال، سودهای گزارش شده می توانند بطور موقت با تسریع زمان تولید و فروش، از طریق کاهش هزینه های اختیاری و یا با به تعویق انداختن زمان رویدادها، افزایش یابد. مطابق تحقیقات روی چودهری (2006)، این فعالیت های مدیریت در عملیات واقعی که نوعی انحراف از شیوه های عادی تجاری با هدف اولیه دستکاری سودهای دوره جاری می باشد، به عنوان مدیریت سود واقعی نامیده می شود. او بیان می کند که اگرچه این گونه انحرافات در عملیات شرکت در رسیدن به اهداف گزارشگری مالی به مدیر کمک می کنند، لیکن ارزش شرکت را افزایش نمی دهد. روشهای دستکاری فعالیت های واقعی مانند کاهش قیمت فروش محصولات به منظور افزایش فروش و یا کاهش مخارج اختیاری در بحران های اقتصادی، از جمله رو شهای بهینه ای هستند که به مدیران کمک می کنند. ولی اگر مدیران به صورت گسترده و غیرعادی به استفاده از روش های مذکور علاقه نشان دهند، در واقع آنها به مدیریت واقعی سود تمایل دارند و وجود سرمایه گذاران خبره و آگاه دستکاری فعالیت های واقعی را محدود می کنند. بنابراین اگرچه مدیران با انجام چنین فعالیت هایی می توانند به سودهای موردنظرشان در کوتاه مدت دست یابند لیکن آن ها در بلندمدت نخواهند توانست ارزش شرکت را افزایش دهند.

 

کیم و سوهن1 (2013)، بیان می کنند که فعالیت های در جهت مدیریت سود واقعی به دو دلیل هزینه سرمایه را افزایش می دهد. ابتدا، مدیریت سود واقعی یک جنبشی را در سودهای گزارش شده ایجاد می کند به این خاطر که نه تنها اقلام تعهدی اختیاری تحت تاثیر قرار می گیرنذ بلکه جریان های نقدی از طریق دستکاری در فعالیت های مربوط به عملیات واقعی تحریف می شوند. دوم، کشف و شناسایی مدیریت سود واقعی نسبت به مدیریت سود مصنوعی مشکل تراست. در نتیجه مدیریت سود واقعی ممکن است از طریق مکانیزم های حاکمیتی خوب محدود نشود (جاقی و همکاران ، 2009). لامبرت و همکاران 2(2007)، پیشنهاد می کنند که سرمایه گذاران خارجی نرخ بازده بالایی برای شرکت هایی با سودهای بالا و سطح پایین جریان نقد مورد انتظار، تقاضا میکنند. علاوه بر این، ارزیابی سرمایه گذاران خارجی از عملکرد شرکت مشکل خواهد بود. در نتیجه مدیران می توانند از جه نقد زمانی که عملکرد خوب شرکت بوسیله مدیریت سود واقعی پوشانده شده است، سوء استفاده کنند. این فرصت های مدیریتی باعث می شود سرمایه گذاران خارجی سطح وجه نقد آتی مورد انتظار را برای کم کردن مدیریت سود واقعی شرکت، ارزیابی کنند. بنابراین آنها پیش بینی می کنند که مدیریت سود واقعی یک رابطه مثبت با هزینه سرمایه بعد از کنترل تاثیرات مدیریت سود مصنوعی داشته است.

 

اورت و واگن هوفر[3]  (2005)، نشان دادند زمانی که مدیران با استانداردهای حسابداری سخت گیر مواجه هستند یا زمانی که استانداردهای حسابداری بصورت دقیق اجرا می شوند، مدیران از رویکرد مدیریت سود مصنوعی به مدیریت سود واقعی تغییر رویکرد می دهند. همچنین نتایج نظر سنجی گراهام و همکاران  (2005)، آشکار کرد که اکثر مدیران تمایل دارند که زمان بندی پروژه های سرمایه گذاری جدید را برای دستیابی به اهداف سودآوری خود به تاخیر اندازند. این تاخیر ممکن است پیامدهای منفی بر ارزش شرکت در بلند مدت داشته باشد. لامبرت و همکاران (2007)، پیشنهاد می کنند که سرمایه گذاران خارجی نرخ بازده بالایی برای شرکت هایی با سودهای بالا و سطح پایین جریان نقد مورد انتظار دارند. بنابراین با توجه به تحقیقات لامبرت و همکاران (2007)، کیم و سوهن (2013)؛ که انتظار دارند مدیریت سود واقعی رابطه مثبتی با هزینه سرمایه دارد این سوال بوجود می آید که در مجموع مدیریت سود واقعی و مدیریت سود مصنوعی بر هزینه سرمایه شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران چه تاثیری دارد؟

 

1-3 اهداف تحقیق

 

نتایجی که از این پژوهش بدست خواهد آمد می تواند سرمایه گذاران و اعتبار دهندگان را در تصمیم گیری های مربوط به سرمایه گذاری و تخصیص اعتبار، یاری کند. بنابراین سرمایه گذاران و اعتباردهندگان خواهند توانست اعمال مدیریت را از طریق دستکاری و تاثیری که بر هزینه سرمایه دارد، مشاهده کنند.

 

1-4 اهداف اصلی

 

 

1-4-1 بررسی تاثیر مدیریت واقعی سود بر هزینه سرمایه سهام عادی

 

1)  بررسی تاثیر مدیریت واقعی سود با استفاده از جریان نقد عملیاتی غیر عادی بر هزینه سرمایه سهام عادی.

 

2) بررسی تاثیر مدیریت واقعی سود با استفاده از هزینه های غیر عادی تولید بر هزینه سرمایه سهام عادی.

 

3) بررسی تاثیر مدیریت واقعی سود با استفاده از هزینه های اختیاری غیر عادی بر هزینه سرمایه سهام عادی.

 

1-4-2 بررسی تاثیر مدیریت مصنوعی سود بر هزینه سرمایه سهام عادی

 

1) بررسی تاثیر مدیریت سود مصنوعی با استفاده از اقلام تعهدی اختیاری بر هزینه سرمایه سهام عادی.

 

1-5 اهمیت وضرورت انجام تحقیق

 

با وجود استانداردهای پذیرفته شده حسابداری، به دلیل نبود یک تئوری فراگیر سود، همچنان اختلاف نظر تئوریسین ها و افراد حرفه ای در زمینه گزارشگری سود وجود دارد و در عمل، گزارشگری سود را با چالشهایی روبرو می سازد. علاوه بر این با در نظر گرفتن تفکیک مالکیت از مدیریت، وجود تضاد منافع و دسترسی انحصاری مدیران به برخی اطلاعات مالی و نیز ویژگی حسابداری تعهدی در زمینه حق انتخاب مدیریت از میان روشهای مختلف حسابداری، احتمال وجود دستکاری سود وگمراه نمودن افراد در تصمیم گیری هایشان وجود دارد. از طرف دیگر با در نظر گرفتن انتشار سهام عدالت شرکت های بورس در بین تمام اقشار جامعه، که طی سالهای اخیر در ایران صورت پذیرفته و با در نظرگرفتن میزان فهم و آشنایی هر یک از گروه های جامعه با مسائل مالی، لزوم ارائه اطلاعات صحیح و شفاف سازی به منظور اتخاذ تصمیمات مناسب که نتایج کلان اقتصادی را به دنبال دارد، لازم و ضروری می نماید. در عین حال، سودهای گزارش شده همواره به عنوان یکی از معیارهای تصمیم گیری مالی مطرح  بوده است و تحلیلگران مالی، عموما سود را به عنوان یک عامل برجسته در بررسی ها و قضاوتهای خود مد نظر قرار می دهند. علاوه براین، فعالیت هایی که در جهت مدیریت سود صورت می گیرد، هزینه حقوق صاحبان سهام را تحت تاثیر قرار می دهد و به عنوان یک عامل مهم در تعیین تصمیمات سرمایه گذاران در جهت تخصیص منابع محسوب می شود. بنابراین قبول پیامدهای اقتصادی گزارشگری سود، امری اجتناب ناپذیر به نظر می رسد. از لحاظ نظری، مدیریت سود نه تنها در بازارهای غیرکارآی سرمایه، که در بازارهای کارآی سرمایه نیز وجود دارد. هدف کلی این پژوهش کمک به شناسایی برخی از ابزارهای مورد استفاده جهت اعمال مدیریت سود در راستای تعیین تصمیمات سرمایه گذاران در جهت تخصیص بهینه منابع می باشد.

 

 1-6  قلمرو تحقیق